Энэ жил ОУВС байгуулагдсаны 75 жилийн ой тохиож байгаа билээ. Тэртээ 1944 оны зун Бреттон Вудcын системийг бий болгосон бөгөөд үүний дагуу Дэлхийн Банк, ОУВС байгуулагдсан байдаг. Их Британийн Лорд Жон Мейнард Кейнс нь тус системийг бий болгоход томоохон үүрэгтэй оролцсон нэгэн бөгөөд ОУВС-г үүсгэн байгуулах, үйл ажиллагааны чиглэлийг нь тодорхойлоход томоохон дуу хоолой болж байв. Тэгвэл 75 жилийн дараа, хэрэв өнөөдөр Кейнс ОУВС-гийн Төв оффисоор зочилвол ямар яриа болох байсан бол?

Хамгаалагч дэгжин хослол өмсөж, судалтай зангиа зүүсэн, ахимаг насны эрхэмд хандан: "Бичиг баримтаа, би таны бичиг баримтыг шалгах ёстой” хэмээн хэлэв. Үргэлжлүүлэн "Та хэн бэ? Таны нэр хэн бэ?”

"Кейнс. Жон Мейнард Кейнс. Лорд Кейнс”

"Ийм байна найзаа. бөгжний эзэн ч бай (лорд гэдэг үгийг егөөджээ), үгүй ч бай биеийн байцаалтыг тань үзэж байж би сая таныг барилга руу нэвтрүүлж болно.”

Энэ мөчид нэг албан хаагч ажлаасаа хоцорч байгаа бололтой яарч өнгөрөв. Тэрхэн мөчид тэрбээр зогтусан эргэн харлаа. Энэ чинь Кейнс байна шүү дээ! Кейнсийн хүрэл баримал захирлуудын зөвлөлийн өрөөнд байршдаг учир түүний царайг төвөггүйхэн таних нь тэр. Тэрбээр "Намайг өршөөгөөрэй” гэж хэлэхтэй хамт хамгаалагчид ажлын картаа үзүүлээд "Би энэ эрхмийг хариуцаад явъя” гэлээ.

Хамгаалагч зөвшөөрч, "Түүнд зочдын карт өгөх ёстой шүү” гэж анхааруулав.

Тэд ОУВС-гийн Төв байранд нэвтрэх нь тэр. "Уучлаарай, Лорд Кейнс, та энд сууж байхгүй юу. Би…”

"Та нар намайг ирнэ гэж мэдээгүй хэрэг үү? Миний явуулсан телеграм энд ирээгүй гэж үү?” хэмээн Кейнс асуув.

"Юу…? Үгүй гэж хэлэх үү дээ. Би түргэхэн Удирдах захирлын ажлын албатай холбогдъё. Тэд энэ асуудлыг шийднэ гэдэгт итгэлтэй байна.”

"Би жоохон хоцорчихлоо. Америкад галт тэрэг хэзээ ч цагтаа байдаггүй шүү дээ…” гэж Кейнс амандаа бувтнан арьсан сандал дээр суув. Барилгын 1 давхарт янз бүрийн далбаа байдаг учраас түүний нүд эрээлжилсэн бололтой.

Бараг 20 минут өнгөрсний дараа л нэг юм албан хаагч эргэж ирээд, "Удирдах захирал таныг хүлээж авахдаа таатай байна” гэж мэдэгдэв.

"Түүний урилгад баярлалаа. Гэхдээ, юу… тэр ноёнтны нэр хэн бэ?”

"Лагард. Кристин Лагард”

"Хатагтай хэрэг үү? Франц хатагтай?”

Албан хаагч толгой дохилоо.

"За тийм байж. Тэгвэл No.2 албан тушаалтан байгаа байх аа?”

"Тэргүүн дэд удирдах захирлыг Дэвид Липтон гэдэг бөгөөд Америк хүн байгаа.”

"Тийм, Америкчууд байлгүй яахав. Гэхдээ мэдээж No.3 байгаа, тийм уу? Британи улс квотын хэмжээгээрээ 2-т бичигддэг биз дээ.¹ Би өөрөө хэлэлцэж, тохиролцож байсан учир сайн санаж байна.”

Албан хаагч эвгүйхэн ханиалгаж, хоолойгоо засаад "Үнэнийг хэлэхэд Япон улс одоо ОУВС-гийн гишүүн орнуудаас квотын хэмжээгээрээ 2-т ордог болсон. Дараа нь Хятад болон Герман улсууд байгаа” гээд, "Их Британи 5 дугаарт Франц улстай зэрэгцэж байгаа” гэж тайвшруулахыг оролдов.

Кейнс удирдах захирлын өрөө рүү явах замдаа энэ бүх шинэ мэдээллийг тунгаалаа.

"Лорд Кейнс, тантай уулзах нэр төрийн хэрэг.”

"Enchanté, маш таатай байна Хатагтай.”

"Таныг арай дээр хүлээж авч чадаагүйд уучлаарай. Үнэнийг хэлэхэд бид ийм зүйл болно гэж мэдсэнгүй…”

Кейнс бага зэрэг инээмсэглээд "Би ойлгож байна. Би хэсэгхэн ‘урт хугацаанд’ байж байгаад ирлээ². Гэхдээ ОУВС-гийн 75 жилийн ойн өдөр зочлохгүй байж чадсангүй.”

Лагард түүнийг буйдан дээр урьж, Неспрессо машинаараа 2 аяга кофе бэлтгэж эхлэв.

"Тэгэхлээр, та надад хэлнэ үү” гээд "ОУВС амжилттай байж чадав уу? Одоо юу болж байна? Миний ойлгосноор ‘Конференц’ болсны дараа зарим өөрчлөлт гарсан байна” хэмээн Кейнс үргэлжлүүлэв.

"Хаанаас эхлэхээ би төдийлөн мэдэхгүй байна. Маш их өөрчлөлт гарсан” гэж Лагард түүнд хариуллаа.

"За, Дүрмийн хувьд. Бидний үг бүрчлэн хэлэлцсэн зүйлс өөрчлөгдөөгүй байх гэж найдаж байна.”

"Ерөнхийдөө бол үгүй. Гэхдээ зарим нэг нэмэлт өөрчлөлт орсон.”

"Тухайлбал?”

"Анхны нэмэлт өөрчлөлт нь ЗТЭ-ийг бий болгоход чиглэж байсан. Задалж хэлбэл Зээлжих тусгай эрх. Энэ нь юу л даа… тайлбарлахад төвөгтэй юм. Гэхдээ үүнийг Төв банкуудын хоорондох виртуал валют гэж ойлгож болно. Энэ нь шаардлагатай үед олон улсын мөнгөний тогтолцоонд хөрвөх чадварыг бүрдүүлэхэд чиглэдэг. 2009 онд бид үүнийг ашиглаж асар том хуваарилалт хийсэн.”

"Миний ярьж байсан банкортой ижил сонсогдож байна.”

"Тийм ээ, яг тийм” хэмээн Лагард инээв. "Би мартжээ. Танд ЗТЭ хэрхэн ажилладгийг тайлбарлах нь илүүц байж. За өөр юу билээ, аан тийм. Өөр нэг томоохон өөрчлөлт бол дүрэмд хоёрдох удаагаа нэмэлт өөрчлөлт оруулсан явдал байсан. Үүнийг хөвөгч ханшийн дэглэм хэмээн тодорхойлсон.”

"Хөвөгч ханш ий? Гэхдээ бид дайны дараа эмх замбараагүй зүйл болж байх үед ханшийн тогтвортой байдлыг бий болгохын тулд ОУВС-г байгуулсан шүү дээ.”

"Бреттон Вудсын тогтвортой ханшийн тогтолцоо 1970-аад онд нуран унасан.”

"Тэгвэл ОУВС яагаад одоо хүртэл ажиллаж байдаг билээ?”

"Тогтвортой ханшийн тогтолцоо үгүй болсон ч дэлхий нийтэд бид хэрэгтэй гэдгийг удалгүй ойлгосон. Нөгөөтэйгүүр, хөвөгч ханшийн дэглэм бий болсон ч, бид улс орнууд ханшид нөлөөлөх замаар худалдаанд шударга бус давуу тал бий болгохтой тэмцэж, гишүүн орнуудын ханшийн бодлогод хатуу хяналт тавьж эхэлсэн.”

"Тэгэлгүй яах вэ. Тэгээд тэд та нарын үгийг сонсож байх юм уу?”

Лагард бага зэрэг инээн, "Юу л даа, үргэлж биш” гэлээ. "Худалдаанд ашигтай байгаа улсуудыг ханшаа ам.долларын эсрэг чангаруулахгүй байна гэж АНУ гомдоллох болсон. Тэдгээр улсууд өмнө нь Герман, Япон улсууд байсан бол саяхнаас Хятад улс болж хувирлаа. Бүр хэдхэн жилийн өмнө бидний үндсэн үүрэг хяналт тавих ажиллагааг АНУ шүүмжилж ‘унтаагаараа жолоо барьж буй’ мэт гэж зүйрлэсэн.

"Би тухайн үед Харри Декстер Уайтад үүнийг хэлж байсан юм. Чи ОУВС-гийн эрх мэдлийг ашиглах замаар худалдааны ашигтай байгаа улсуудыг тохируулга хийхийг шаардаж, санг нэг ёсондоо хазгануулж болохгүй гэж анхааруулсан. Миний хувьд ашигтай болон алдагдалтай байгаа улсууд ижил тэнцүү төлөөс төлөх ёстой гэж хүсэж байлаа. Гэхдээ Уайт болон АНУ-ын Сангийн яамны зүгээс ихээхэн эсэргүүцэлтэй тулгарсан л даа. АНУ үргэлж худалдаанд ашигтай байж чадахгүй ээ. Алдагдалтай ажиллаж эхлэх үед чи харамсах болно доо гэж би түүнд анхааруулж байв. Хариуд нь тэр ‘наадах чинь хамаагүй ээ, АНУ үргэлж чөлөөт худалдааны төлөө тэмцэгч байх болно’ гэсэн. Одоо хэвээрээ биз дээ?”

Бараг л... гэж Лагард "хуурай” хариулав.

"Тэгэхлээр Төв банкууд валютын захад оролцохоо больсон хэрэг үү?”

"Хөвөгч ханшийн дэглэмтэй бол үгүй гэсэн үг. Тэд зах зээлд эмх замбараагүй байдал бий болсон тохиолдолд л интервенц хийх замаар оролцох юм.”

"Зах зээл чинь өөрөө эмх замбараагүй биш билүү?”

Лагард кофегоо авахаар кофены машин руу боссоноо бодлоо өөрчилж, өөр зүг рүү явав. Оронд нь модон хийцийн хананы ард талын хөргөгчнөөс Ла Гранде Дам оргилуун дарс гаргаж ирлээ.

"Яасан аятайхан юм бэ” гэж Кейнс инээвхийлэн уулга алдаад, "Та сонсож л байсан байх, миний амьдралдаа харамсаж явдаг нэг зүйл бол энэ...”³ Тэр босоод Лагард руу дөхөж очлоо.

"Би ажлаа хүлээж аваад үүнийг энэ хөргөгчнөөс олсон юм. Би тун онцгой өдөр задлахаар хүлээж байлаа. Тэр бол гарцаагүй өнөөдөр.” хэмээн Лагард инээмсэглэнгээ түүнд хундагалан өгөв.

Тэд хундага тулгасны дараа Кейнс суудал руугаа буцаж суунгаа, "Та надад хэлээч, банкорын санаа хэрхэн хэрэгжсэн бэ? Түүнийг юу гэж хэллээ? Зээлжих тусгай эрх гэсэн байх аа? Тэгээд та нар хэдэн жилийн өмнө томоохон хуваарилалт хийсэн гэж байсан. Яагаад тэгсэн гэлээ?” гэв.

Лагард түүн лүү ширтэж байснаа, "Мэдээж та олон улсын санхүүгийн хямралын талаар сонсоогүй байх.”

Мэдээж үгүй! Бидэнд дахиад Их хямрал тохиолдсон хэрэг үү?

Үгүй ээ. 10 жилийн өмнө дэлхий нийтийг хамарсан томоохон санхүүгийн хямрал тохиолдсон бөгөөд Их хямрал руу хөтөлж байсан. Аз болоход бидэнд таны онол байлаа. ОУВС-гаас яаралтай арга хэмжээ авч, улс орнуудыг төсвөө их хэмжээгээр тэлэх болон мөнгөний бодлогоо хүчтэй зөөлрүүлэхийг уриалсан.

Тэгээд уналт зогссон уу?

Зарим талаар тийм. Тэр цагаас хойш дэлхийн эдийн засаг байнга бага зэргийн "доргиотой” байх болсон.

"Эдийн засгийг сэргээх төсвийн арга хэмжээ үр дүнгээ өгсөн үү?”

"Тийм ээ, маш сайн нөлөөлсөн. Гэхдээ асуудал нь зарим улсын засгийн газар зардлаа хэт нэмэгдүүлснээр өрийн хэмжээгээ маш их өсгөсөн.”

"Тэгвэл хэт зөөлөн мөнгөний бодлогын хувьд...?”

"Гарцаагүй чухал байсан.”

"Гэхдээ энэ нь мөнгөний урсгалыг хурдасгаж, халалтыг үүсгээгүй юу? Эсвэл өнөө цагт хөрөнгийн урсгалын удирдлага тийм сайн болсон хэрэг үү?”

Лагард мөрөө хавчисхийн, "Тэр цагаас хойш хөгжиж байгаа эдийн засгууд руу маш их мөнгө урссан. Нөгөө талаас тэдгээр улсын компаниудын валютын эрсдэлийн хэмжээ аюултай хэмжээнд хүртлээ өссөн.”

"Ашиг өгөх актив нь дээд зэргээр ашиглаж болох чиглэл рүү урсаж байх нь зөв. Гэхдээ ямар ч удирдлагагүйгээр их хэмжээний мөнгөний урсгал бол…” гээд Кейнс толгойгоо сэгсрэв. Тэр үргэлжлүүлэн, "ОУВС-гийн дүрмийг боловсруулж байхдаа Уайт бид хоёр энэ тал дээр бүрэн зөвшилцөлд хүрч чадсан. Гэтэл Нью Йоркийн банкирууд бидний боловсруулсан төслийг гацааснаар энэ заалт цааш яваагүй. За тэр ч яахав. Энэ бол олон жилийн өмнөх явдал. ОУВС одоо юун дээр ажиллаж байгаа вэ?”

"Маш олон асуудал дээр” гэж Лагард хариуллаа. "Дурдсанчлан, хямралаас хойш 10 жил өнгөрсөн ч гэлээ дэлхийн эдийн засаг доргиотой хэвээрээ л байна. Дээр нь орлогын тэгш бус байдал, хүйсийн тэгш байдлыг нэмэгдүүлэх, дэлхийн уур амьсгалын өөрчлөлт гэх мэт бидэнд шинээр өөр асуудлууд тулгарч эхэлсэн.”

"Уур амьсгалын өөрчлөлт гэв үү? Цаг уур гэж та хэлэх гээгүй биз? Уур амьсгал яаж өөрчлөгддөг билээ?”

"Дэлхий дээр жил бүр хэдэн мянган тонноор хэмжигдэх нүүрс хүчлийн хий болон бусад орчныг бохирдуулагч олон бодисууд бий болж байна. Энэ нь дэлхийн дундаж температурыг өсгөж, улмаар туйлын мөсийг хайлуулан далайн түвшнийг нэмэгдүүлж байна…”

"Тэнгэр минь” гэж Кейнс уулга алдан,  "наадах чинь аймшигтай сонсогдож байна. Гэхдээ энэ нь ОУВС-д ямар хамаатай юм бэ?”

Лагард тайлбарлав. Яг тайлбарлаж дуусч байх үед хаалгыг жигд тогших чимээ сонсогдоно. Хаалга тогшсон хүн түүний туслах байсан ба хаалгаар толгойгоо цухуйлган "Юу. Хатагтай Лагард, захирлуудын зөвлөлийн хурал хэдхэн минутын дараа эхлэх гэж байна” гэж мэдэгдлээ.

Кейнс босч зогслоо. Түүний живэр сахал чийжигнэж, инээмсэглэл болон хувирав. "Би ОУВС-г зөвлөлтэй байх ёстой гэж үргэлж хэлдэг байсан.”

Лагард гарахдаа бэлдэнгээ түүнд хандан, "Та яагаад үлдсэн өдрийг сантай танилцаж өнгөрөөхөд зориулж болохгүй гэж?” хэмээн асуув. "Миний туслах таныг дагуулж танилцуулна. Та өөрийн нүдээрээ сан хэрхэн ажиллаж байгааг үзэж болно шүү дээ. Тэгээд явахаасаа өмнө над дээр эргэж ирэхгүй юу?”

* * *

Нар жаргах дөхөж, Вашингтон хотод үзэсгэлэнт зуны үдэш айлчлахад Кейнс Удирдах Захирлын өрөөнд эргэж ирэв.

"За, та юу гэж бодож байна?” гэж Лагард лавлана.

"Бүх зүйл өөрчлөгдсөн мэт надад санагдлаа. Миний үед 3 тогтмол байдаг байсан. Цаг уур, үндэсний орлогод ажиллах хүчний эзлэх хувь⁴, эцэст нь – ингэж хэлж байгаад уучлаарай, эмэгтэйчүүдийн нийгэмд эзлэх байр суурь⁵. Одоо энэ бүхэн өөрчлөгдөж. Гэхдээ, нөгөө талаар юу ч өөрчлөгдөөгүй байна. Сангаас улс орнуудын төлбөрийн тэнцлийн асуудлыг шийдвэрлэх тал дээр тусалж, үндэсний болон олон улсын цаашдын төлөвт нөлөөлөх зүйлсийн эсрэг зогсох нь чухал. Сан нь мөн худалдаанаас ашигтай байгаа болон алдагдалтай байгаа улсуудын хувааж болох хүндрэлийг жигд хуваарилахад тусалж, өөрчлөлт ихтэй хөрөнгийн урсгалыг эх үүсвэр болон хүлээж авч байгаа орнуудын хооронд удирдахад дэмжлэг үзүүлэх ёстой. Мөн дэлхий нийтийн хөрвөх чадварыг заримдаа зохицуулж байх шаардлагатай байна. Өөрчлөгдсөн ганц зүйл гэвэл шок үүсэх шалтгаан болон улс орнуудад тулгарч байгаа хүндрэлүүд л аж. Гэхдээ ОУВС-гийн үндсэн үүрэг буюу гишүүн улс орнуудыг эдгээр асуудал, хүндрэлүүдийг даван туулахад туслах шаардлага оршсон хэвээр байна. Бидний Бреттон Вудсын бий болгосон гавьяа нь тогтсон ханшийн тогтолцоотой болох явдал байгаагүй ээ. Гол нь гишүүн орнууддаа тохируулж, дасан зохицдог, үйлчилж чадах тийм институцийг болгох байсан юм.”

"Тэгэлгүй яах вэ” гэж Лагард хариулав. "Би таныг гаргаж өгье.”

Тэд цахилгаан шатанд өөрсдийнхөө бодолдоо автан чимээгүйхэн явлаа.

Хаалга руу гаргаж байхдаа Лагард Кейнсээс, ”Танд өөр ажиглагдсан зүйл байв уу?” хэмээн асуув.

"Тийм. Би орон болгоноос ирсэн, хар цагаан арьстай, эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүс нь шашин харгалзахгүй янз янзын ажил хийж нэг дор, нийтийн ашгийн төлөө ажиллаж байгааг анзаарлаа. Би ОУВС-г зөв чиглэлд, зөв удирдлагын доор байгааг ойлголоо.⁶" гэж инээмсэглэн, "ОУВС алзахгүй юм байна. Дэлхий алзахгүй юм байна” гэлээ.

Кейнс мэхийн ёслоод, баруун хойд 19 дүгээр гудамжны зүг алхан одлоо.

Автор: Атиш Р.Гош /ОУВС-гийн түүхч/

Орчуулсан: Н.Батжин

Тэмдэглэгээнүүд:

¹ Кейнсийн гайхах нь аргагүй юм. ОУВС-гийн квот шинэчлэх 9 дүгээр үнэлгээ 1990 онд болсон ба тэр хүртэл Их Британи улс квотын хэмжээгээр АНУ-ын дараа 2 дугаарт бичигдэж байсан. 1947 оны байдлаар квотын хэмжээгээр тэргүүлж байсан 5 орныг жагсаавал АНУ 31.68%, Их Британи 15.12%, БНХАУ 6.56%, Франц 6.28%, Энэтхэг 4.85%-ийн квоттой байсан юм.

² Кэйнс "Урт хугацаанд бид бүгд үхнэ” гэсэн алдартай ишлэлээ 1924 онд хэлж байсан.

³ Кейнс нэгэнтээ, "Миний хамгийн их харамсаж явдаг зүйл бол илүү их оргилуун дарс ууж чадаагүй явдал” гэж хэлж байжээ.

⁴ Кейнс 1939 онд үндэсний орлогод эзлэх ажиллах хүчний хэмжээ бол эдийн засгийн бүх статистикаар баталгаажсан гайхмаар факт юм гэж хэлж байсан бол 1980-аад оноос хойш ажиллах хүчний эзлэх хэмжээ дийлэнх хөгжингүй эдийн засгуудад буурч эхэлжээ.

⁵ Кейнс бол эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалахыг хүчтэй дэмжигч хүн байсан. Тэрбээр 1932 онд Мэри Стопсын Нийгэмлэгийн Дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байв.

⁶ Гишүүн орнуудын засгийн газраас энэ төрлийн хууль эрх зүйн акт батлахаас өмнө ОУВС-гийн Захирлуудын зөвлөл N1 дүрмийг 1946 оны 9-р сарын 25-ны өдөр баталсан. Уг дүрэмд,  ажилтны хүйс, арьс өнгө, шашин шүтлэгийг үл харгалзан ажилд авах, ангилал тогтоох, тушаал дэвшүүлэх, үүрэг даалгавар өгөх шийдвэрийг гаргаж, хэрэгжүүлнэ гэжээ.

Эх сурвалж: Lord Keynes Pays a Visit

Монголбанкны Ерөн­хий­лөгч Н.Баяртсайхантай эдийн засагт гарч буй өөрчлөлт, "Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр”-ийн хэрэгжилт, цаашдын сорилтын талаар ярилцсаныг уншигч Та бүхэнд хүргэж байна.

Сүүлийн 3 жилд эдийн засагт ямар өөрчлөлтүүд гараад байна вэ?

Эдийн засгийн нөхцөл байдал 2016 оны намар ямар хүнд байсныг Та бид мэдэж байгаа. Тухайн үед төгрөгийн гадаад валюттай харьцах ханшийн сулралтаас гадна Монгол Улсын цаашдын дунд, урт хугацааны төлөвт эрсдэл учрах нөхцөл байдал үүсээд байв. Ялангуяа төсвийн болон гадаад өрийн тогтвортой байдлыг хангах, өрийн дефолтоос зайлсхийх асуудал том сорилт болж байлаа. Тухайлбал, Хөгжлийн банкны 580 сая ам.долларын эргэн төлөлт 2017 оны 3 дугаар сард, Хятадын Ардын банк (ХАБ) болон Монголбанкны хооронд байгуулсан төгрөг, юанийн своп хэлцлээр Монголын талын авч ашигласан юанийн эргэн төлөлт 2017 оны 8 дугаар сараас эхлэх, Чингис бондын 500 сая ам.долларын эргэн төлөлт  2018 оны 1 дүгээр сард, Димсам бондын 1 тэрбум юань (160 орчим сая ам.доллар)-ий эргэн төлөлт 2018 оны 6 дугаар сард хийгдэхээр шилээ даран хүлээгдэж байлаа.

Бидний өмнө эдийн засгийг тогтворжуулах, төсвийн болон өрийн тогтвортой байдлыг хангах, гадаад валютын албан нөөц (ГВАН)-ийг сэргээн нэмэгдүүлэх, эдийн засгийн хөөсрөлт-хагаралтын мөчлөгийг бууруулах, хүртээмжтэй өсөлтийг дэмжих зэрэг олон зорилт, сорилтууд байв.

Монголбанк сүүлийн 3 жилд улс орны эдийн засгийг сэргээх, улсын өрийн дефолтоос зайлсхийх, эдийн засгийн эмзэг байдлыг бууруулах, дархлааг сэргээх, банк санхүүгийн салбарыг эрүүл, чийрэг болгох, Монголбанкийг орчин үеийн төв банкны жишигт хүргэн чадавхижуулахад чиглэсэн бодлого, арга хэмжээг авч хэрэгжүүлж, тодорхой үр дүнд хүрлээ. Эдгээрээс цөөн хэдэн баримтыг дурдъя. Хугацаа нь тулаад байсан гадаад өр, төлбөрүүдийг амжилттай шийдвэрлэлээ. Эдийн засгийн өсөлт сүүлийн 2 жил гаруй хугацаанд эрчимжсэнээр өнөөдөр 8.6 хувьтай, инфляци сүүлийн 3 жилд зорилтот түвшинд, төсвийн алдагдал болон Засгийн газрын өрийн ДНБ-ий харьцаа буурсан, ГВАН 3.8 тэрбум ам.долларт (8-9 сарын импортын хэрэгцээг хангах хэмжээнд) хүрсэн, 2018 оны эцэст зээлийн хүү сүүлийн 6 жил дэх хамгийн бага түвшинд хүрч буурсан зэрэг нааштай өөрчлөлтүүд гараад байна. 

Эдийн засгийн энэхүү сэргэлтэнд Монголбанкны үүрэг, оролцоо юу байв?

Бид сүүлийн 3 жилд Монголбанкнаас авч хэрэгжүүлсэн бодлого, арга хэмжээ, тэдгээрийн үр дүнг нэгтгэн 5 бүлэгт хуваан үзэж байгаа.

Нэгд, Монголбанк санхүүгийн салбарын хууль, эрх зүйн шинэчлэлийг эхлүүлж, санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангах чиг үүргээ амжилттай  хэрэгжүүлж байна. Банкны салбарын тулгуур хуулиуд болох Төв банкны тухай хууль, Банкны тухай хууль, Банкин дахь мөнгөн хадгаламжийн даатгалын тухай хууль, Банкны салбарын тогтвортой байдлын тухай хууль, Үндэсний төлбөрийн системийн тухай хууль, Мөнгө угаах терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай хууль зэрэг санхүүгийн салбарын суурь багана болсон эрх зүйн актуудыг боловсронгуй болгох үүднээс нэмэлт өөрчлөлтийн төслийг эрх бүхий байгууллагуудтай хамтран боловсруулж, УИХ-аар батлуулаад байна.

Хоёрт, Олон Улсын Валютын Сан (ОУВС)-гийн "Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр”-т орох, орсны дараах үүрэг амлалтаа амжилттай хэрэгжүүлэн эдийн засгийн сэргэлтэд бодит хувь нэмэр оруулж байна. Дэлхийн эдийн засаг, түүхий эдийн зах зээл дээрх таатай байдал, Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр, төсөв болон мөнгөний бодлогын хүрээнд авч хэрэгжүүлсэн шийдвэртэй арга хэмжээний үр дүнд эдийн засагт сэргэлт гарч байна. 2017, 2018 онуудад эдийн засагт тулгарч байсан олон сорилтыг амжилт­тай даван туулж, эдийн засаг сэргэсэн, банк санхүүгийн салбарт реформ хийсэн шинэчлэлийн жилүүд болж өнгөрлөө.

Гуравт, Монголбанкны өөрийн хөрөнгө (хуримтлагдсан алдагдал) -3 их наяд төгрөг байсныг сүүлийн 2 жилд 1.2 их наяд төгрөгөөр бууруулж, цаашид эерэг болгох зорилт тавин ажиллаж байна. Монголбанкны гадаад өрийн хэмжээг нэмэгдүүлэхгүй байх, алдагдалтай санхүүгийн хэлцэл хийхгүй, санхүүгийн сахилга батыг хангаж ажилласны үр дүнд 2017, 2018 онуудад ашигтай ажиллаж, өөрийн хөрөнгийг -1.8 их наяд төгрөг болгоод байна. Бидний тооцоогоор одоо баримталж буй зарчим, үйл ажиллагаагаа цаашид хадгалан ажиллавал Монголбанк 2019 болон 2020 онд үргэлжлүүлэн ашигтай ажиллах бөгөөд өөрийн хөрөнгийг эерэг болгохын төлөө ажиллаж байна.

Дөрөвт, Монголбанк гадаад валютын албан нөөцийн хэмжээг 4 дахин нэмэгдүүлж 3.8 тэрбум ам.долларт хүргэж чадлаа. Юуны өмнө төсөв, мөнгөний бодлогын оновчтой хослол нь эдийн засгийн дотоод, гадаад тэнцвэртэй байдлыг хангах замаар нөөц хуримтлагдахад чухал үүрэг гүйцэтгэснийг онцлох хэрэгтэй. Үүний зэрэгцээ Алт-2 хөтөлбөрт дэмжлэг үзүүлэн ажиллаж, алтны салбарын хууль эрх зүйн орчныг шинэчлэх, алтыг орон нутаг худалдан авах үйл ажиллагааг зохион байгуулах, энэ хүрээнд алтны сорьцын лабораторийг байгуулах зэрэг ажлыг хийж гүйцэтгэлээ.  Монголбанк 2016 онд 18.6 тонн, 2017 онд 20 тонн, 2018 онд 22 тонн үнэт металл худалдан авч, энэ эх үүсвэрээс жил бүр 700-800 сая ам.доллараар Монгол Улсын ГВАН-ийг нэмэгдүүлэв. Томоохон экспортлогч компаниудтай хэлцэл хийх замаар гадаад валютыг худалдан авч, гадаад валютын нөөцийг арвижуулж байна. Мөн дотоодын банкуудын гадаад зах зээлээс санхүүжилт татахад дэмжлэг үзүүлж, гадаад валютын дотогшлох урсгалыг нэмэгдүүлэхэд дэмжлэг үзүүллээ. Ханшийн сулрах дарамт багатайгаар ГВАН-ийг ийнхүү нэмэгдүүлэх нь амар ажил байгаагүй.

Тавд, Монголбанкны дотоод үйл ажиллагаанд шинэчлэлт хийж, орчин үеийн төв банкны жишигт хүргэхээр ажиллаж байна.  Монголбанкны бүтэц, зохион байгуулалтыг олон улсын шилдэг туршлагад нийцүүлэн шинэчилж, хүний нөөцийн бодлогыг боловсронгуй болгон ажиллаа. Үүний зэрэгцээ Монголбанкны ажилтнуудын ажиллах орчин, нөхцөлийг сайжруулах чиглэлд анхаарч байна. Сүүлийн жилүүдэд хаягдаад байсан Эрдэнэсийн сангийн үйл ажиллагааг сэргээж, Монгол Улсын эрдэнэсийн сан ном гаргаж, хосгүй үнэт үзвэрээс бүрдсэн музей болгон тохижуулж нийтэд нээлттэй болгох зэрэг олон ажлыг хийж байна.

ОУВС-гийн "Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр”-т Монголбанк хэрхэн оролцдог вэ? хэрэгжилтийн явц ямар байна вэ?

Монголбанк энэ хөтөлбөрт орох, орсны дараах үүрэг амлалтаа амжилттай хэрэгжүүлэн эдийн засгийн сэргэлтэд бодит хувь нэмэр оруулж байна. ОУВС-тай урьдчилан зөвшилцөлд хүрч, хөтөлбөрт хамрагдах хүсэлтийг Сангийн сайд болон Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн гарын үсэгтэй 2016 оны 10 дугаар сард, 2017 оны 2 дугаар сард хөтөлбөрт хамрагдах, түүний хүрээнд хийх ажлын үүрэг, амлалт бүхий захиа, хүсэлтийг мөн л гарын үсэг зурж хүргүүлснээр Монгол Улс тус хөтөлбөрт 2017 оны 5 дугаар сард орсон билээ. ОУВС-тай тухайн үед хийсэн уулзалт, хэлцэл маш хүнд байдалд байсныг энд онцлох нь зүйтэй. Тухайн үеийн эдийн засгийн нөхцөл байдлаас харахад ОУВС-гийн "Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр”-т орохоос өөр сонголт байгаагүй.

Энэ хөтөлбөрийн хүрээнд Монголбанк мөнгөний бодлого болон банкны салбартай холбоотой зорилт, үүрэг амлалтыг хэрэгжүүлэн, бүх талаар дэмжин ажиллаж байна. ОУВС-гийн ажлын хэсэг 3 сар тутамд Монголд ирж, хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд үнэлгээ хийж байна. Хөтөлбөрийн хүрээнд тохирсон үүрэг, амлалтыг биелүүлээгүй тохиолдолд хөтөлбөрийн үнэлгээ эцэслэж, ОУВС-гийн захирлуудын зөвлөлийн хурлаар хэлэлцэж, эх үүсвэр орж ирэх ажил хойшлоход хүрнэ. ОУВС-гийн шийдвэрийг бусад донорууд, рейтинг тогтоогч байгууллагууд, хөрөнгө оруулагчид бүгд анхааралтай харж, өөрсдийн шийдвэрээ гаргадаг. Өөрөөр хэлбэл, бусад доноруудын хөтөлбөрийн хүрээнд тохирсон санхүүжилтүүд хойшлоход ч нөлөөлөх үр дагавартай юм. Иймд хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг ягштал биелүүлж явах асуудал чухал.

Монголбанк хөтөлбөрийн хүрээнд тохирсон төв банкны дотоод цэвэр активын дээд хязгаар, гадаад цэвэр активын доод хязгаарын тоон зорилтууд болон урьдчилан авах хэмжээнүүдийг цаг хугацаанд нь хэрэгжүүлэн хөтөлбөрийн үнэлгээг амжилттай хийлгэж ирлээ. ГВАН-ийг нэмэгдүүлэх нь хөтөлбөрийн хүрээнд тохирсон зорилтыг бүрэн ханган хэрэгжүүлэх ажлын нэг хэсэг юм. ГВАН-ийн зорилтыг ханшийн огцом сулралтгүйгээр хангах гэдэг хүндхэн сорилтын дундуур бид явж байна. Хөтөлбөрөөр хүлээсэн үүрэг, зорилтыг биелүүлэхгүй байх нь хөтөлбөр зогсох хүртэл сөрөг үр дагавартай.

Монголбанк тус хөтөлбөрийн хүрээнд банкны салбарт шинэчлэл хийн, санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангах үүргээ биелүүлэн ажиллаж байна. Арилжааны банкуудыг төлбөрийн чадварыг бодитойгоор тодорхойлох зорилгоор олон улсад нэр хүнд бүхий аудитын компаниар активын чанарын үнэлгээ /AQR/-г бүх банкуудад амжилттай хийлээ. Энэ үнэлгээг Монгол Улс Ази тивийн орнуудаас анх удаа Европын Төв банкны аргачлалын дагуу хөндлөнгийн байгууллагаар хийлгэсэн нь Монголын банкны салбарт болон төв банкны хяналт шалгалтын тогтолцоонд томоохон дэвшил болов. Банкны систем ийнхүү олон улсын стандартын дагуу эрүүл мэндийн үзлэгт орсноор гадаад болон дотоодын хөрөнгө оруулагчид, олон улсын байгууллагууд, хамтын ажиллагаатай орнуудын итгэлийг хадгалахад чухал. Мөн банкны секторын үйл ажиллагааны стандартыг олон улсын жишигт нийцүүлэх, банкны системийн эрсдэл даах чадварыг дээшлүүлэхэд авах шаардлагатай арга хэмжээг тодорхойлох, улмаар эдийн засгийн хүндрэлээс богино хугацаанд гарч цаашид тогтвортой санхүүгийн зуучлалыг хадгалж эдийн засгийн тогтвортой байдалд хувь нэмэр оруулах банкны тогтолцоог хөгжүүлэхэд томоохон алхам болов. Активын чанарын үнэлгээний үр дүнд Монголын банкны салбар, систем тогтвортой байна гэсэн дүгнэлт гарав. Харин 1-2 банк дээр асуудал, хүндрэл үүсээд байсныг нийтэд нээлттэй мэдээлсэн билээ. Активын чанарын үнэлгээний болон холбогдох бусад арга хэмжээний үр дүнг үндэслэн Монголбанкнаас хяналт шалгалтын арга хэмжээг авч, хэрэгжүүлэн ажиллаж байна.

Хөтөлбөрт орж, тохирсон зорилт, арга хэмжээг амжилттай хэрэгжүүлснээр эдийн засгийн сэргэж, эдийн засгийн дархлаа сайжирч, гадаадын хөрөнгө оруулагчдын Монголын эдийн засагт итгэх итгэл сэргэж, улмаар дефолтын эрсдэлээс зайлсхийж, хөтөлбөрийн хүрээнд тохирсон зорилтуудаа амжилттай хангаж байна. Хөтөлбөрийн хүрээнд банкны салбарт үргэлжлүүлж хийх ажлууд ч байна. Бид холбогдох талуудтай ойлголцож, хөтөлбөрийн хүрээнд тохирсон үүрэг амлалтаа бүрэн хэрэгжүүлж, анхны зорилт, үр дүндээ бүрэн хүрэхийн төлөө байна.

Монголбанк "Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр”-ийг амжилттай дуусгах ёстой гэсэн байр суурьтай байгаа бөгөөд үүний төлөө зүтгэн ажиллаж байна.

Таныг мөнгөний хатуу бодлого хэрэгжүүлж байна гэж шүүмжлэх хэсэг байна. Мөнгөний бодлогыг сулруулах, мөнгөний нийлүүлэлтийг тэлэх бодит нөхцөл байдал ямар байна вэ?

Мөнгөний хатуу бодлого хэрэгжүүлж байна гэж дүгнэх нь олон талаар учир дутагдалтай.  Монголбанк Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар баримтлах үндсэн чиглэлд заасан инфляцийн зорилт (8 хувь орчим тогтворжуулах) болон бусад арга хэмжээг авч бүрэн биелүүлж ирлээ. Бид инфляцийг зорилтот түвшинд хангах, гадаад валютын нөөцийг нэмэгдүүлэх гэхдээ эдийн засгийн сэргэлтийг дэмжихэд чиглэсэн мөнгөний бодлогыг хэрэгжүүлж ирлээ. Үүний үр дүнд сүүлийн 3 жилд инфляцийг зорилтыг хангаж, эдийн засгийн өсөлт тасралтгүй нэмэгдсээр өнөөдөр 8.6 хувьтай болж, ажил эрхлэлт нэмэгдээд байна. Ийм үр дүнтэй байгаа бодлого бол хатуу бодлого биш. Энд хэлэхэд олон улсын байгууллагуудын шинжээчид бидний баримталж ирсэн бодлогыг сул талдаа байсан гэж үзэх гээд байдаг тал бий. Харин бид Монголын эдийн засгийн онцлог, сэргэлтийг дэмжих нөхцөл шаардлага зэргийг сайтар тайлбарлаж, ойлголцож, бодлогоо амжилттай хэрэгжүүлсний дүнд өнөөдрийн эдийн засгийн сэргэлт, үр дүн гараад байна.

Бидэнд хийх ажил их, тулгарч буй сорилтууд том байна. "Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр”-ийн хүрээнд хүлээсэн үүрэг амлалтаа Монгол Улс биелүүлэх хүрээнд "зайлшгүй хэрэгжүүлэх ёстой” арга хэмжээнүүдэд улс төрийн болон олон нийтийн дэмжлэгтэй явж ирлээ. Монгол Улсын нийтлэг эрх ашгийн төлөө, дунд хугацааны тогтвортой байдлын төлөө авч хэрэгжүүлж байгаа арга хэмжээнүүд дэмжлэг, зөвшилцөл дунд амжилттай хэрэгжиж байна. Төв банк мөнгөний нийлүүлэлтийг ‘механик’-аар, төсвийн шинжтэй үйл ажиллагааг санхүүжүүлэх замаар нэмэгдүүлээд явдаг байдлыг дахин гаргахгүй гээд хөтөлбөрт нэгдэн орсон баримт бичиг дээр Сангийн сайдын болон миний гарын үсэг байгаа. Нөгөө талдаа, ‘миний гар, хөл хүлээстэй байна’. Өмнөх жилүүдэд Монголбанк, Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн дангаар бие даан шийдэж болдог байсан олон асуудлууд өнөөдөр хөтөлбөрийн хүрээнд олон улсын байгууллагууд, доноруудын өмнө хүлээсэн үүрэг, амлалтаар хязгаарлагдаж байна. Төсвийн шинжтэй үйл ажиллагааг Монголбанк дахин эрхлэхгүй байх, мөнгөний бодлогын шийдвэрийг Монголбанкны Ерөнхийлөгч дангаар бус Мөнгөний бодлогын хорооны хамтын шийдвэрээр гаргах зэрэг олон амлалт, зохицуулалтууд бий болоод байна.

Миний итгэл үнэмшил бол Мөнгөний бодлогыг одоогийн түвшнээс сул байдлаар хэрэгжүүлэх нь инфляци, ханшийн сулралт, улмаар ГВАН хуримтлагдахгүй байх, улмаар эдийн засгийн дунд хугацааны тогтвортой байдал сөрөг үр дагавартай байхаар байна. Бид урагшаа харж, улс орны эрх ашгийг эрхэмлэж, дунд хугацааны тогтвортой байдлыг хадгалахын төлөө бодлого, шийдвэрээ гарган хэрэгжүүлж байна.  

Та эдийн засгийн цаашдын төлөв, сорилтуудыг хэрхэн харж байна вэ?

Эдийн засгийн цаашдын төлөв байдлыг авч үзвэл эдийн засгийн сэргэлт үргэлжилж, өсөлт 2018 оны түвшнээс буурахгүй байх, инфляци зорилтот түвшний орчим байхаар хүлээгдэж байгаа. Гэхдээ эдийн засагт томоохон сорилтууд тулгарсан хэвээр, бидэнд хийх ажил их байна.  Тухайлбал, Монгол Улс 2020-2024 оны хооронд төр болон хувийн хэвшлийн томоохон дүнтэй гадаад өр, төлбөрийг барагдуулахад ГВАН-өөс 4 дахин давсан гадаад валют шаардагдах урьдчилсан тооцоо гарч байна. Энэхүү өр, төлбөрийг дефолтоос зайлсхийж, амжилттай шийдвэрлэх сорилт нь дан ганц Монголбанкны бус, Монголчууд бидний шандас шөрмөсийг шалгах болно. Энэ сорилтыг даван гарахын тулд өнөөдрийн бидний хийх ёстой эн тэргүүний зүйл бол ГВАН-ийг нэмэгдүүлэх явдал.

Монгол Улс олон улсын санхүүгийн байгууллагууд, донорууд болон гадаадын хөрөнгө оруулагчдын өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлэх ёстой. "Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлэх хүрээнд доноруудын өмнө хүлээсэн зарим үүрэг амлалт нь богино хугацаандаа ‘өвдөлт’ мэдрүүлэхээр байсан хэдий ч дунд, урт хугацаатай ‘эрүүл, чийрэг’ болгоход тус дэмтэй билээ. Үүрэг, амлалтаа амжилттай хэрэгжүүлж, цаашид ‘нэр нүүртэй’ хамтран ажиллах нь Монгол Улсын гадаад өрийн тогтвортой байдлыг дунд хугацаанд үргэлжлүүлэн хангах, тэдний дэмжлэгийг авч тулгарч буй сорилтыг хамтдаа амжилттай даван туулахад стратегийн чухал ач холбогдолтой. Иймд хөтөлбөрийг тууштай хэрэгжүүлэх нь чухал байна.

Монгол Улс Мөнгө угаахтай тэмцэх, санхүүгийн хориг арга хэмжээ хэрэгжүүлэх байгууллага (ФАТФ)-ын "өндөр эрсдэлтэй болон хамтран ажилладаггүй улс” гэсэн ангилал буюу "хар саарал жагсаалтад” орох эрсдэл өндөр хэвээр байна. Үр дагаварт нь бид санхүүгийн гүйлгээний хувьд ‘хаалттай’ нөхцөл байдалд орно. Иймд дан ганц Монголбанкнаас гадна Засгийн газар, Санхүүгийн зохицуулах хороо, Улсын ерөнхий прокурорын газар, Тагнуулын ерөнхий газар, Цагдаагийн ерөнхий газар, Авлигатай тэмцэх газар, Шүүхийн ерөнхий зөвлөл зэрэг хууль, хүчний байгууллагууд энэ асуудалд онцгой анхаарч, нягт хамтран ажиллаж энэ сорилтыг амжилттай даван туулах шаардлагатай байна.

Дэлхийн худалдааны дайн бодитоор бий болж байгаагаас глобал зах зээл дээрх эрдэс бүтээгдэхүүний үнэ буурах эрсдэл өндөр байна. "Үүлэн чөлөөний нар”-тай байгаа дээр ‘байшингийнхаа дээврийг засах’ буюу  дунд хугацааны сорилтуудыг даван туулах бэлтгэл ажлуудыг цаг алдалгүй авч хэрэгжүүлэх, эдийн засгийн эмзэг байдлыг бууруулах, дархлааг бэхжүүлэх асуудал чухлаар тавигдаж байна. Тухайлбал, гадаад валютын нөөцийг цаашид нэмэгдүүлэх, тогтвортой өсөлтөд чиглэсэн харилцан хосолсон макро бодлогыг хэрэгжүүлэх, төсвийн сахилга батыг чандлан сахих, эдийн засгийн өсөлтийг хүртээмжтэй болгох, банк, санхүүгийн салбарын эрүүл мэнд, эрсдэл даах чадварыг сайжруулах, банкны салбарын бүтцийн өөрчлөлтийг үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлэх, гадны хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг нэмэгдүүлэх, экспортыг дэмжих, томоохон төсөл хөтөлбөрүүдийг тогтвортой хэрэгжүүлэх, уул уурхайгаас бусад экспортын чиг баримжаатай салбаруудыг дэмжих, гадаад худалдааг хөнгөвчлөх, дэмжих цогц бодлого хэрэгжүүлэх, гадаад өрийн тогтвортой байдлыг хангах, оновчтой бүтцийг бий болгох шаардлага өндөр хэвээр байна.

Монголбанкны хувьд ойрын хугацаанд юун дээр илүүтэй анхаарч ажиллах вэ?

Монголбанк Монгол Улсын эдийн засагт гарч буй эерэг өөрчлөлтийг бататгах, эдийн засгийн өсөлтийг нийт ард иргэд, бизнес эрхлэгчдэд хүртээмжтэй болгох, үндсэн чиг үүргээ амжилттай үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлэх, өмнө тулгарч буй сорилтуудыг амжилттай даван туулахад шаардлагатай бүхий л арга хэмжээг эрх бүхий байгууллагуудтай хамтран цаг тухайд нь авч хэрэгжүүлнэ.

Төв банкны нээлттэй, ил тод болон бие даасан, хариуцлагатай байх зарчмыг үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлэх бөгөөд эдийн засгийн тогтвортой байдал, ирээдүйн өсөлт хөгжлийн чухал тулгуур болсон реформ, шинэчлэлүүдийг хэрэгжүүлэх ажлыг цаашид үргэлжлүүлэх болно.

Ярилцсанд баярлалаа.

Эдийн засгийн сэргэлт, өсөлт бий болоход Засгийн газар, Монголбанкнаас яг ямар дорвитой үүрэг гүйцэтгэсэн бэ?

Манай эдийн засагт сүүлийн 2 жил гаруй хугацаанд хэрэгжсэн макро эдийн засгийн бодлого нь Монгол Улсын Засгийн газрын ОУВС-тай хамтран хэрэгжүүлж буй "Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр”-ийн хүрээнд хэрэгжиж байна. Харин эдийн засгийн бүтцийн бодлогын хувьд тус хөтөлбөрийн хүрээнд санхүүжилт олгохоор дэмжиж орж ирсэн Дэлхийн банк, Азийн хөгжлийн банк зэрэг бусад донор байгууллагуудын зүгээс тавьж буй нөхцөл, шаардлагыг биелүүлэх хүрээнд ажлууд хийгдэж байна. Энэхүү том малгай хөтөлбөрийн хүрээнд Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх, нийгэм эдийн засгийг хөгжүүлэх үндсэн чиглэлд туссан ажлуудад төвлөрч ирлээ. Монгол Улс "Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр”-т 2017 оны 5 дугаар сард 3 жилийн хугацаанд хэрэгжүүлэхээр нэгдэн орохдоо хэд хэдэн чухал зорилт тавьсан билээ. Тухайлбал, эдийн засгийг тогтворжуулах, төсвийн алдагдал, төсвийн секторын өрийг бууруулах, гадаад валютын албан нөөц (ГВАН)-ийг сэргээн нэмэгдүүлэх, эдийн засгийн хөөсрөлт-хагаралтыг мөчлөгийг бууруулах арга хэмжээ авах болон тогтвортой, хүртээмжтэй өсөлтийг дэмжих зорилтуудыг тавьсан билээ.

Эдгээр зорилтот чиглэсэн бодлого, арга хэмжээг үр дүнтэй хэрэгжүүлсний үр дүнд эдийн засгийн өсөлт сүүлийн 2 жил гаруй хугацаанд эрчимжсээр өнөөдөр 8.6 хувьтай, инфляци сүүлийн 3 жилд зорилтот түвшиндээ, төсвийн алдагдал, Засгийн газрын өр, ДНБ-ий харьцаа буурсан, ГВАН 3.8 тэрбум ам.доллар (8-9 сарын импортын хэрэгцээг хангах), зээлийн хүү сүүлийн 6 жил дэх хамгийн бага түвшинд хүрсэн зэрэг нааштай өөрчлөлтүүд гараад байна. Төсөв, мөнгөний нэгдсэн үр дүнд чиглэсэн хосолсон бодлогогүйгээр эдгээр үр дүнд өөрөө бий болдоггүйг бидний өмнөх сургамж, бусад орны туршлага ч нотолно. Төв банкны хувьд банкны салбарт хууль эрх зүйн болон хяналт шалгалтын шинэчлэл хийх, мөнгөний бодлогыг инфляцийн зорилтыг хангах, өсөлтийг дэмжих, ГВАН-ийг хуримтлуулах зорилтуудад нийцтэйгээр хэрэгжүүлэх, санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангах, системийн эрсдэлээс сэргийлэхэд чиглэсэн макро зохистой бодлогыг хэрэгжүүлж эхлэх, эдийн засгийн сэргэлтийг санхүүгийн хүртээмжээр дамжуулан иргэдийн амьжиргаанд хүргэхэд дэмжлэг үзүүлэх чиг зорилт, арга хэмжээнд төвлөрч ажиллаа. Харин засгийн газрын хувьд төсвийн алдагдлыг бууруулах, орлогыг нэмэгдүүлэх, улмаар өрийг бууруулж, төсвийн болон өрийн тогтвортой байдлыг хангах, татварын шинэчлэл болон бусад бүтцийн бодлогуудыг амжилттай хэрэгжүүлж ирлээ. Төсвийн сахилга бат сайжирч, дотоод өрөө бууруулж ирсэн нь мөнгөний бодлогын хүүний нөлөөг сайжруулж, бодлогын хүүний бууралтыг даган банкуудын хадгаламж, зээлийн хүү буурах нөхцөл бүрдсэнийг энд онцлох нь зүйтэй.

Эдгээр үр дүнд хүрэхэд иргэд, олон нийтийн дэмжлэг, ойлголцол ч чухал үүрэг гүйцэтгэснийг онцлох хэрэгтэй. Төсвийн сахилга батыг хангах, зардлын тэлэлтийг боломжит түвшинд хязгаарлах, төсвийн орлогыг нэмэгдүүлэх, өрхийн өрийн хэт өндөр өсөлтийг хязгаарлах, ГВАН-ийг хуримтлуулахад чиглэсэн бодлого, арга хэмжээ нь иргэдийн амьдралд нөлөөлж ирсэн. Гол нь дунд, урт хугацааны эдийн засаг, санхүүгийн салбарын тогтвортой байдлыг хангахад эдгээр арга хэмжээ чухал гэдгийг ойлгож, дэмжиж ирсэн нь туйлаас чухал юм.

Гэхдээ бидэнд "Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр”-ийг амжилттай хэрэгжүүлж дуусгах, дараагийн учирч болзошгүй хүндрэлийг зардал багатай даван туулахад шаардлагатай эдийн засгийн дархлааг сайжруулахад чиглэсэн хийх ажил их байна. Тухайлбал, банкны салбарыг эрүүл, хүчирхэг болгох чиглэлд эхлүүлсэн ажлыг амжилттай хэрэгжүүлж дуусгах, эдийн засгийн өнөөгийн таатай, ‘үүлэн чөлөөний нар’-тай үеийг ашиглан төсвийн болон гадаад валютын нөөцийн буффер бий болгох, хөрөнгө оруулалтын таатай орчныг бүрдүүлэх нь чухал байна. Үүний зэрэгцээ одоогийн өндөр өсөлтийг цаашид хэрхэн тогтвортой хадгалах, урт хугацааны тогтвортой өсөлтөд чухал үүрэгтэй дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтыг өрийн тогтвортой байдалд сөрөг нөлөөгүйгээр хэрхэн шийдвэрлэх, эдийн засгийн өсөлтийг айл, өрх бүрийн хаалгаар оруулж, хүртээмжтэй болгох, зээлийн хүүг бууруулж, санхүүгийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэх зэрэг шил шилээ дарсан олон сорилтууд хүлээж байна.

Монголбанк хэрэгжүүлсэн бодлого, арга хэмжээний үр дүнгээ хэрхэн харж байна вэ?

Монголбанк сүүлийн 3 жилийн хугацаанд улс орны эдийн засгийг сэргээх, улсын өрийн дефолтоос зайлсхийх, эдийн засгийн эмзэг байдлыг бууруулах, дархлааг сэргээх, банк санхүүгийн салбарыг эрүүл, чийрэг болгох, Монголбанкийг орчин үеийн төв банкны жишигт хүргэн чадавхжуулахад чиглэсэн бодлого, арга хэмжээг авч хэрэгжүүлж, тодорхой үр дүнд хүрсэн гэж харж байгаа. Тухайлбал, санхүүгийн салбарын хууль, эрх зүйн шинэчлэлийг эхлүүлж, санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангах чиг үүргээ амжилттай  хэрэгжүүлж байна. Банкны салбарын тулгуур хуулиуд болох Төв банкны тухай хууль, Банкны тухай хууль, Банкин дахь мөнгөн хадгаламжийн даатгалын тухай хууль, Банкны салбарын тогтвортой байдлын тухай хууль, Үндэсний төлбөрийн системийн тухай хууль, Мөнгө угаах терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай хууль зэрэг санхүүгийн салбарын суурь багана болсон эрх зүйн актуудыг боловсронгуй болгох үүднээс нэмэлт өөрчлөлтийн төслийг эрх бүхий байгууллагатай хамтран боловсруулж, УИХ-аар батлуулаад байна. Банкны салбарыг эрүүл, дархлаа сайтай болгох ажлыг эхлүүлээд байна.

Түүнчлэн "Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр”-т орох, орсны дараах үүрэг амлалтаа амжилттай хэрэгжүүлэн эдийн засгийн сэргэлтэд бодит хувь нэмэр оруулж байна. 2017, 2018 онуудад эдийн засагт тулгарч байсан олон сорилтыг амжилт­тай даван туулж, эдийн засаг сэргэсэн, банк санхүүгийн салбарт реформ хийсэн шинэчлэлийн жилүүд болж өнгөрлөө. Эдийн засгийн өсөлт эрчимжиж, инфляци зорилтот түвшний орчим тогтвортой байна. Эдийн засагт гарсан нааштай, эерэг нөхцөл байдалд тулгуурлан зээлийн хүүг бууруулах, хүртээмжийг нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсний үр дүнд банкуудын тухайн сард олгосон зээлийн жигнэсэн дундаж хүү сүүлийн 6 жилийн хамгийн бага түвшинд хүрээд байна. Монголбанкны өөрийн хөрөнгө (хуримтлагдсан алдагдал) -3 их наяд төгрөг байсныг сүүлийн 2 жилд 1.2 их наяд төгрөгөөр бууруулж, цаашид эерэг болгох зорилт тавин ажиллаж байна.

Өөр нэг онцлох үр дүн бол гадаад валютын албан нөөцийн хэмжээг 4 дахин нэмэгдүүлж 3.8 тэрбум ам.долларт хүргэж чадлаа. Монголбанк Засгийн газраас хэрэгжүүлж буй Алт-2 хөтөлбөрт дэмжлэг үзүүлэн ажиллаж, алтны салбарын хууль эрх зүйн орчныг шинэчлэх, алтыг орон нутаг худалдан авах үйл ажиллагааг зохион байгуулах, энэ хүрээнд алтны сорьцын лабораторийг байгуулах зэрэг ажлыг хийж гүйцэтгээд байна.  Монголбанк 2016 онд 18.6 тонн, 2017 онд 20 тонн, 2018 онд 22 тонн үнэт металл худалдан авч, энэ эх үүсвэрээс жил бүр 700-800 сая ам.доллараар Монгол Улсын ГВАН-ийг нэмэгдүүлэв. Түүнчлэн томоохон экспортлогч компаниудтай хэлцэл хийх замаар гадаад валютыг худалдан авч, гадаад валютын нөөцийг арвижуулав. Үүнд засгийн газрын оролцоо, дэмжлэг өндөр байв.

Эдгээрээс гадна Монголбанкны дотоод үйл ажиллагаанд шинэчлэлт хийж, орчин үеийн төв банкны жишигт хүргэхээр ажиллаж байна. Монголбанкны ажилчдын ажиллах орчин, нөхцөлийг сайжруулах, Эрдэнэсийн сангийн үйл ажиллагааг сэргээх, судалгаа, шинжилгээний ажлыг эрчимжүүлэх, чанарыг олон улсын түвшинд хүргэх чиглэлд онцгой анхааран ажиллаж байна.

Монголбанк цаашид эдийн засагт гарч буй эерэг өөрчлөлтийг бататгах, эдийн засгийн өсөлтийг нийт ард иргэд, бизнес эрхлэгчдэд хүртээмжтэй болгох, банкны салбарыг хүчирхэг болгох үндсэн чиг үүргээ амжилттай үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлэх, өмнө тулгарч буй сорилтуудыг амжилттай даван туулахад шаардлагатай бүхий л арга хэмжээг эрх бүхий байгууллагуудтай хамтран цаг тухайд нь авч хэрэгжүүлнэ. 

 Эдийн засгийн өсөлтийг харвал 8.6 хувийн 3.5 нэгж хувийг нь уул уурхайн салбар дангаараа бүрдүүлж байна. Үлдсэн хувь нь уул уурхай дагасан үйлчилгээ зэрэгтэй холбоотой байна. Тэгэхээр эндээс үзэхэд эдийн засгийн зөв бодлого гэхээсээ илүү түүхий эдийн үнээс хамаарсан өсөлт мэт анзаарагдаж байна. Та харин юу гэж үзэж байна вэ?

Засгийн газар, төв банкнаас хэрэгжүүлж буй макро эдийн засгийн бодлого нь эдийн засаг цаашид тогтвортой өснө гэсэн бизнес эрхлэгчид, дотоод, гадаадын хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг сэргээх, бизнесийн үйл ажиллагаа эрхлэх аятай орчин бүрдүүлэх, хөрөнгө оруулалт, санхүүжилтийн өртгийг бууруулж, хэмжээг нэмэгдүүлэхэд чиглэж ирлээ. Тухайлбал, инфляцийг 8 хувийн зорилтот түвшинд тогтвортой барьж ирсэн нь бизнес төлөвлөлтөө бодитой хийх, үйл ажиллагаагаа тэлэх нөхцөлийг бүрдүүлж байна. ГВАН нэмэгдсэн нь төгрөгийн гадаад валюттай харьцах ханш ‘жолоо алдаж’ сулрахгүй байх эдийн засгийн баталгаа болж байна. Засгийн газрын банкуудаас зээлдэхээ болж, өрөө бууруулсан нь бизнесийн салбарт олгох зээл, хөрөнгө оруулалтын хэмжээг нэмэгдүүлэх, хүү буурах нөхцөл болов. Санхүүгийн салбарын тогвортой байдлыг хангаж, зээлийн хүү буурч, макро зохистой бодлогоор хэрэглээний зээлийн хэт өндөр өсөлтийг хязгаарлах арга хэмжээ авч байгаа нь бизнесийн байгууллагад дотоод зах зээлээс эх үүсвэрийг хямд зардлаар бүрдүүлэх боломжийг бүрдүүлж байна. Эдийн засгийн сэргэлтийг даган төсвийн орлого нэмэгдэж, төсвийн тогтвортой байдал эргэн сэргэж, төсвийн орон зай бий болж байгаа нь төсвийн хөрөнгө оруулалтаар дамжин бизнесийн салбаруудын үйл ажиллагаа тэлэх боломжийг ч бүрдүүлж байна. Төсвийн байгууллагын цалин өсч, ажил эрхлэлт нэмэгдэж байгаа нь бизнесийн байгууллагын бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний эрэлтийг ч нэмэгдүүлж байна. Том зургаараа харилцан хосолсон макро бодлогууд, тэдгээрийг хэрэгжүүлэх үр дүнтэй арга хэмжээний дүнд бий болж буй нааштай өөрчлөлтийн эцийн үр дүн нь одоогийн эдийн засгийн өндөр өсөлт юм. Өөрөөр хэлбэл, макро эдийн засгийн бодлого нь бизнесийн бүх салбарт өргөжилт, дэвшил гарах суурь орчин, нөхцөлийг бүрдүүлэв. Мэдээж эдийн засгийн онцлог, гадаад зах зээл дээрх таатай нөхцөл байдал нь эдгээр бодлогын үр дүн илүү хурдан, өргөн далайцтай илрэхэд эерэгээр нөлөөлж байна.

Энэ оны эхний улирлын өсөлт 8.6 хувь гарсныг үйлдвэрийн аргаар нь задалж үзвэл 3.5 нэгж хувийг уул уурхай, олборлолт, 3.9 нэгж хувийг үйлчилгээ, 0.3 нэгж хувийг аж үйлдвэр, барилга, 0.1 нэгж хувийг хөдөө аж ахуй, 0.8 нэгж хувийг бүтээгдэхүүний цэвэр татвар бүрдүүлжээ. Эндээс харахад эдийн засгийн бүх салбарт өсөлт гарч байна. Өөрөөр хэлбэл, эдийн засгийн сэргэлт, эрчимжилт нь салбар бүр дэх компаниудын орлогын өсөлтөөр дамжин өрхүүдэд эерэгээр нөлөөлж байна.  Гэхдээ манай эдийн засгийн бүтцийн онцлогоос хамаарч салбар бүр дэх өсөлт харилцан ялгаатай байна. Эрдэс бүтээгдэхүүний зах зээл дээрх таатай нөхцөл байдал, экспортод гарч буй баяжмал дахь үнэт металлын агууламж өнгөрсөн онтой харьцуулахад өсч эхэлсэн зэргээс уул, уурхай олборлох салбарт өндөр өсөлт (14.4 хувь) гарч нийт өсөлтөд эерэгээр нөлөөллөө. Харин үйлчилгээний салбарын өсөлтийн хувьд бүхэлдээ уул уурхайн салбарыг дагасан гэж дүгнэх нь учир дутагдалтай. Тухайлбал, үйлчилгээний салбар дотроо бөөний жижиглэн худалдаа 1.6 нэгж хувь, тээвэр, мэдээлэл, холбооны салбар 0.6 нэгж хувь, бусад үйлчилгээ 1.8 нэгж хувийг бүрдүүлж байна.

Харин өсөлтийн эцсийн ашиглалтын аргын задаргааг авч үзвэл 3.1 нэгж хувийг эцсийн хэрэглээ, 12.1 нэгж хувийг хөрөнгийн нийт хуримтлал, -6.6 нэгж хувийг цэвэр экспорт бүрдүүлжээ. Эцсийн хэрэглээ тэлж байгаа нь өсөлт нь иргэдийн амьжиргаанд эерэгээр нөлөөлж эхэлсний нэгэн нотолгоо юм. Түүнчлэн одоогийн өндөр өсөлтийн дийлэнхийг хөрөнгө оруулалтын тэлэлт бүрдүүлж байгаа нь эдийн засгийн өсөлт цаашид ч үргэлжлэн хадгалагдахад чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Учир нь хөрөнгө оруулалтыг даган бүтээмж нэмэгдэх, зардал буурах, шинэ үйлдвэрлэл, үйлчилгээ бий болох тул дараагийн ажлын байр, үйлдвэрлэл, орлогын өсөлтийг бий болгоно. Эдгээрээс харахад эдийн засгийн сэргэлт нь ажил эрхлэлт, орлогоор дамжин хэрэглээг нэмэгдүүлэх замаар дараагийн өндөр өсөлтийг бий болж байна. Эдийн засагчдын хэллэгээр засгийн засгийн өсөлтийн процесст ‘хоёр дахь үеийн нөлөө’ хүчтэй ажиглагдаж эхлээд байна.

Гэхдээ бидний хувьд эдийн засгийн төрөлжилтийг хангах, эдийн засгийн өсөлтийн тогтвортой суурийг бүрдүүлэх, бизнес эрхлэхэд тулгарч буй хүндрэл, бэрхшээлийг бууруулах, орлогын дахин хуваарилалтын механизмыг боловсронгуй болгох, бүтээмж өндөртэй, чанартай ажлын байрыг бий болгох, төсвийн хөрөнгө оруулалтын үр ашгийг сайжруулах, хүмүүн капитал, дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтуудыг төсөвт ачаалал багатайгаар шийдвэрлэх (төр-хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагааг боловсронгуй болгох, хөрөнгийн зах зээлийг хөгжүүлэх) чиглэлд хийх ажил их байна.

Эдийн засагт тулгарч болзошгүй хүндрэл, сорилтыг хэрхэн харж байна вэ?

Эдийн засгийн цаашдын төлөвийг авч үзвэл эдийн засгийн сэргэлт үргэлжилж, өсөлт 2018 оны түвшнээс буурахгүй байх, инфляци зорилтот түвшний орчим хадгалагдахаар хүлээгдэж байна.

Гэхдээ эдийн засагт дунд хугацаанд томоохон сорилтууд тулгарсан хэвээр, цаашид анхаарах асуудлууд олон байна.  Тухайлбал,  Монгол Улс 2020-2024 оны хооронд төр болон хувийн хэвшлийн томоохон дүнтэй гадаад өр, төлбөрийг барагдуулахад нийт 14.5 тэрбум ам.доллар шаардагдах урьдчилсан тооцоо гарч байна. Эдгээр өрийн дийлэнхийг гадаад зах зээл дээр дахин санхүүжүүлэх дүр зураг харагдаж байна. Ингэхэд гадаадын хөрөнгө оруулалтын итгэлийг хүлээх, олон улсын санхүүгийн байгууллагуудын дэмжлэгийг авах онцгой шаардлагатай. Үүний тулд "Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр”-ийг амжилттай хэрэгжүүлж дуусгах, олон улсын санхүүгийн байгууллагууд, донорууд болон гадаадын хөрөнгө оруулагчдын өмнө өмнө авсан амлалт, үүргээ биелүүлэх нь чухал байна. Түүнчлэн макро эдийн засгийн болон бүтцийн бодлогын сүүлийн 3 жилд барьсан ‘сахилга бат’-ыг цаашид ч үргэлжлүүлэх, эдийн засгийн дархлааг сайжруулах чиглэлд үргэлжлүүлэн ажиллах эсэхийг хөрөнгө оруулагчид, рейтинг тогтоогч байгууллагууд анхааралтай харж байгаа.

Өөр нэг том эрсдэл бол Монгол Улс Мөнгө угаахтай тэмцэх, санхүүгийн хориг арга хэмжээ хэрэгжүүлэх байгууллага (ФАТФ)-ын "өндөр эрсдэлтэй болон хамтран ажилладаггүй улс” гэсэн ангилал буюу "Саарал жагсаалт”-д орох эрсдэл өндөр хэвээр байна. Хэрэв энэхүү жагсаалтад орох тохиолдолд бид санхүүгийн гүйлгээний хувьд ‘хаалттай’ нөхцөл байдалд орно. Энэ нь санхүү, эдийн засгийн ноцтой сөрөг үр дагавартай. Иймд энэ асуудалд онцгой анхаарч, нягт хамтран ажиллаж энэ сорилтыг амжилттай даван туулах шаардлагатай байна.

Дэлхийн худалдааны дайн эрчимжиж буй өнөөгийн нөхцөл байдалд Хятадын эдийн засгийн өсөлт саарах, глобал зах зээл дээрх эрдэс бүтээгдэхүүний үнийн дараагийн унах мөчлөг ойртох эрсдэл илүү өндөр болж байна. Монгол Улсын экспортын 90 орчим хувь нь уул уурхайн бүтээгдэхүүн, уул уурхайн салбар нь ДНБ-ий 20 орчим хувь, төсвийн орлогын 25-аас бага хувийг дангаар бүрдүүлж байна. Бидний судалгаагаар эрдэс бүтээгдэхүүний үнэ унах, эрэлт саарах болон Хятадын өсөлт удаашрах нь манай эдийн засагт хүчтэй нөлөөтэй. Иймд эрдэс бүтээгдэхүүний үнийн дараагийн уналтын мөчлөгөөс урьтаж эдийн засгийн эмзэг байдлыг бууруулах, дархлааг бэхжүүлэх асуудал чухлаар тавигдаж байна.

Бид эдгээр сорилтуудыг хамтын хүчээр амжилттай даван туулж, эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хадгалж, хөгжилд хөтөлнө гэдэгт итгэлтэй байна.

Эдийн засаг өсөж байгаа ч иргэдийн худалдан авах чадварыг илэрхийлэх бодит цалин, орлого үүнээс бага өсөж байгаа нь инфляцийн нөлөө гэж харж байна. Энэ тал дээр Монголбанк ямар байр суурьтай байна вэ?

Монголбанк сүүлийн жилүүдэд ‘инфляцийн зангуу’-г бий болгоход чиглэсэн бодлого, арга хэмжээг хэрэгжүүлж ирлээ. Өөрөөр хэлбэл, инфляцийг зорилтот түвшний орчимд тогтвортой байлгах, ингэснээр олон нийтийн инфляцийн талаарх хүлээлтийг зорилтот түвшний орчим тогтворжуулах явдал юм. Ийнхүү олон нийтийн инфляцийн талаарх хүлээлтийг удирдсанаар инфляцийн зорилтыг ч цаашид тогтвортой барих боломж бүрдэх юм. Иймд эдийн засгийн төлөв, инфляцийн төсөөллийг гаргаж, инфляцийн тайлан болон мөнгөний бодлогын мэдэгдэлээр дамжуулан нийтэд тогтмол мэдээлэх, авсан арга хэмжээний үндэслэл, хүлээгдэж буй үр дүнг тайлбарлах, төв банкны үйл ажиллагааг олон нийтэд нээлттэй болгох чиглэлээр олон ажлуудыг хийж ирлээ. Үр дүн ч эхнээсээ гарч иргэд, аж ахуйн нэгжүүдийн инфляцийн талаарх хүлээлт ерөнхийдөө зорилтот түвшний орчим тогтворжиж байгаа түүвэр судалгааны үр дүнгүүд гарч байна.

Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар баримтлах үндсэн чиглэлд мөнгөний бодлогын үндсэн зорилтыг хэрэглээний үнийн индексээр хэмжигдэх инфляцийг 2017-2019 онд жилийн 8 хувь орчимд тогтворжуулах хэмээн баталж, үүний дагуу Монголбанкны бодлого, үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэн ажиллаж ирэв. Монголбанк сүүлийн 3 жилд инфляцийн зорилтыг бүрэн биелүүлж ирлээ. Инфляцийг ийнхүү тогтвортой хадгалах нь эцэстээ иргэдийн худалдан авах чадварыг хамгаалж буй явдал билээ.

Үндэсний статистикийн хорооноос гаргадаг Өрхийн нийгэм, эдийн засгийн судалгааны 2019 оны эхний улирлын үр дүнгээс харахад  өрхийн сарын дундаж мөнгөн орлого өмнөх оны мөн үеэс 11.3 хувиар өссөн байна. Өөрөөр хэлбэл, инфляцийн нөлөөг цэвэрлэсэн хэдий ч өрхийн бодит орлого улсын хэмжээнд 4.3 нэгж хувиар өссөн байна. Иймд өрхийн бодит орлого буурсан, үүнд инфляци хэт өндөр байсан нь нөлөөллөө гэдэг нь үндэслэлгүй, ташаа ойлголт болж байна.

Харин эдийн засаг тэлж, Монгол Улсын дундын доод орлоготой улсын ангилалд орж, эдийн засгийн ерөнхий чадавхи, потенциаль тэлж байгаа тул инфляцийн зорилтот түвшин одоо 8 хувь байгааг дараа оноос 6 хувь болгон бууруулахаар ажиллаж байна. Инфляцийг ийнхүү 6 хувийн зорилтот түвшинд хадгалж чадсанаар өрхийн амьжиргаанд эерэг нөлөөтэйн дээр хадгаламж, зээлийн хүүг бууруулахад ч энэ шаардлага бий болж байна. Гэхдээ манай орны хувьд нийлүүлэлтийн шалтгаантай инфляцийн нөлөө буюу шатахуун, хүнсний бүтээгдэхүүний үнийн хэлбэлзэл өндөр байгаа нь сорилт болж байна. Нөгөө талдаа инфляцийн нам түвшинд тогтворжуулах нь дунд хугацаандаа хүүг бууруулах, хөрөнгө оруулалт, ажлын байрыг нэмэгдүүлэх илүү эерэг нөлөөтэй тул богино хугацаанд мөнгөний тодорхой хатуу бодлогыг ч шаардаж болзошгүй. Засгийн газраас нийлүүлэлтийн шалтгаантай инфляцийн нөлөөг бууруулах, төлбөрийн тэнцлийн алдагдлыг багасгахад чиглэсэн арга хэмжээг авч хэрэгжүүлж, төсвийн сахилга батыг үргэлжлүүлэн хангах тохиолдолд инфляцийн 6 хувийн зорилтыг үргэлжлүүлэн хангах боломжтой юм.

Нийлүүлэлтийн шинжтэй инфляцийг тогтворжуулахын тулд Монголбанк ямар мөнгөний бодлого барих бол?

Үнэнийг хэлэхэд Монголбанкнаас нийлүүлэлтийн шалтгаантай инфляцийг тогтворжуулах, тухайлбал, хүнсний бүтээгдэхүүн, хатуу түлш, шатахууны үнийн өсөлтийг бууруулах чиглэлд хийж чадах зүйл байхгүй. Монголбанк 2012-2016 онуудад төсвийн шинж чанартай арга хэмжээ байдлаар үнэ тогтворжуулах хөтөлбөрийг Засгийн газартай хамтран хэрэгжүүлсэн боловч удаан хугацаанд үргэлжилсэн гадаад шоконд эдийн засгийн сууриар баталгаажаагүй хэт их төгрөгийн нийлүүлэлтээр хариу үйлдэл үзүүлсэн нь гадаад валютын нөөцийг шавхаж, эдийн засгийн эмзэг байдлыг нэмэгдүүлсэн сургамж бидэнд бий. "Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр”-ийн хүрээнд бидэнд тусалж буй олон улсын байгууллага, доноруудын зүгээс Монголбанк төсвийн шинжтэй үйл ажиллагаанд огт оролцож болохгүй талаар үүрэг, амлалтыг байнга авч байгаа билээ.

Харин мөнгөний бодлогын арга хэрэгслээр нийлүүлэлтийн шалтгаантай түр зуурын инфляцид хариу арга хэмжээ авах нь ажил эрхлэлт, үйлдвэрлэл буурахад сөргөөр нөлөөтэй. Иймд түр зуурын шинжтэй, нийлүүлэлтийн шалтгаантай инфляцид Монголбанк мөнгөний бодлогын арга хэрэгслээр арга хэмжээ авахгүй байх зарчим баримталж байна. Харин тус шалтгаанаар өдөөгдсөн инфляци нь зорилтот түвшний орчим эргэж богино хугацаанд тогтворжихгүй, өндөр түвшинд үргэлжлэхээр байгаа тохиолдолд Монголбанк арга хэмжээ авах юм. Учир нь инфляци зорилтот түвшнээс хэт өндөр түвшинд удаан хугацаанд үргэлжлэх нь нийгэмд зардалтайн дээр олон нийтийн инфляци зорилтот түвшинд байна гэсэн хүлээлт алдагдахад хүрэх үр дагавартай юм. Мэргэжлийн хэллэгээр нийлүүлэлтийн хүчин зүйлээр өдөөгдсөн ‘инфляцийн хоёр дахь үеийн нөлөө’ хүчтэй байхгүй тохиолдолд мөнгөний бодлогын хүүгээр хариу үйлдэл үзүүлэхгүй.

Монголбанкны зүгээс нийлүүлэлтийн шалтгаантай инфляцийг бага байлгах чиглэлд хүнсний бүтээгдэхүүний нийлүүлэлтийн сүлжээг сайжруулах, логистикийг боловсронгуй болгох, санхүүгийн шинэ бүтээгдэхүүн, санхүүжилтийн схем гаргах зэрэг мэргэжлийн арга зүйн болон санхүүгийн дэд бүтцийг боловсронгуй болгох чиглэлээр Засгийн газартай хамтран ажиллах нь нээлттэй юм. 

Төрөөс мөнгөний бодлогоо сулруулахыг шаардсан мэссежийг нэгэнт өгөөд эхэллээ. Бодлогын хүүг бууруулах орон зайн хувьд бодит нөхцөл  байдал ямар байна вэ?

Одоо хэрэгжиж буй мөнгөний бодлогыг хэт хатуу бодлого гэж дүгнэх нь үндэслэлгүй гэж хэлэхээр байна. Бидний хийсэн Монголын эдийн засаг дахь тэнцвэрт хүүний судалгаагаар эдийн засгийн өнөөгийн нөхцөл байдалд мөнгөний бодлогын хүүг 11 хувиас бага бол сул, өндөр бодлого хатуу бодлого байхаар үр дүн гарсан. Өөрөөр хэлбэл, тэнцвэрт нэрлэсэн хүү 11 хувьтай байгаа гэдэг нь үйлдвэрлэл потеницаль түвшин орчимдоо, инфляцийн нэмэлт дарамтыг бий болгохгүй түвшинд байх бодлогын хүүний түвшин юм. Өнөөдөр Монголбанкны бодлогын хүү 11 хувьтай байгаа нь мөнгөний бодлогын нейтраль төлөвийг илэрхийлэх буюу үйлдвэрлэл, ажлын байрыг бууруулах чиглэлд огт нөлөөгүй байгааг илтгэнэ.

Эдийн засгийн өнөөгийн нөхцөл байдлыг харахад ойрын хугацаанд бодлогын хүүг бууруулах боломж хомс байна. Эдийн засгийн өрнөлийг даган инфляцийн өсөх дарамт өндөр байна, төлбөрийн тэнцлийн дарамт хэвээр байгаагаас төгрөгийн гадаад валюттай харьцах ханшийн сулрах дарамт тодорхой түвшинд байна, банкны салбарт их хэмжээний нөөц хөрөнгө хуримтлагдаад байна. Ийм орчинд бодлогын хүүг одоогийн түвшнээс бууруулах нь төгрөгийн гадаад валюттай харьцах ханшийг сулруулах, эдийн засагт хэт халалт бий болгож, улмаар инфляцийг хөөрөгдөх, энэ нь иргэдийн амьжиргаанд нийт дүнгээрээ сөрөг нөлөө үзүүлэхээр байна. Эдийн засгийн өсөлт 8.6 хувьтай буюу өндөр түвшинд байж, ажил эрхлэлт нэмэгдэж буй энэ үед мөнгөний бодлогоор эдийн засгийн дотоод, гадаад тэнцвэртэй байдлыг хангах нь илүү чухал байна.

Мөнгөний бодлогын төлөвийн одоогийн түвшнээс сулруулах нь эхэндээ гадаад тэнцвэргүй байдлыг бий болгож, эдийн засгийн хэт халалтад хүргэж, улмаар эдийн засгийн эмзэг байдлыг бий болгож, эргээд илүү хүнд эдийн засгийн хүндрэлд хүргэдэг билээ. Түүхэн алдаа, сургамжид суурилан төсөв, мөнгөний ‘сахилга баттай’, оновчтой бодлогыг хэрэгжүүлэх хариуцлагатай цаг үед бид ажиллаж байна.

Ярилцсанд баярлалаа.

Монгол банкны 2016-2017 оны туршид хэрэгжүүлсэн бодлогын үндсэн зорилго нь эдийн засгийн уналтыг зогсоож, санхүүгийн зах зээлийг тогтворжуулахад чиглэлээ. Тогтворжуулах бодлого нь; нэгдүгээрт, төлбөрийн тэнцлийн хүндрэлтэй холбоотойгоор бий болсон үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн хямралын эрсдэл; хоёрдугаарт, ханш болон чанаргүй зээлтэй холбоотойгоор бий болсон банкны зээлийн тасалдал, системийн тогтвортой байдал алдагдахаас сэргийлэхэд чиглэсэн болно.

Эдийн засгийн уналт 2016 онд хамгийн доод цэгтээ хүрсэн бол өнөөгийн байдлаар эдийн засаг сэргэж, идэвхжлийнхээ төлөвт оров. Эдийн засгийн уналтыг илтгэх үзүүлэлтүүдийг 2016 оны байдлаар авч үзвэл эдийн засгийн өсөлт -1.4%, ажилгүйдэл 11.6%, дефляци 0.6%, валютын нийт нөөц 1.1 тэрбум ам.доллар, цэвэр нөөц -402.5 сая ам.доллар, зээлийн өсөлт -6.0% байсан юм. 2017 онд зөвхөн улсын сектороос 2.5 орчим тэрбум ам.доллар[1]-ын эргэн төлөлт хүлээгдэж байхад түүнийг төлөх валютын нөөцгүй, зээлжих зэрэглэл 2-3 удаа унаж, олон улсын санхүүгийн байгууллагууд болон хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг алдсан байсан нь дахин санхүүжүүлэх боломжийг хязгаарлаж гадаад өрийн дефолт зарлах эрсдлийг бий болгосон юм. Эдгээр эргэн төлөлтүүдэд дефолт зарласан тохиолдолд түүнийг даган хувийн секторын өр хугацаанаасаа өмнө эргэн дуудагдахаар байв. Дотоод орчны хувьд банкны системд зээлийн эрсдэл нэмэгдэж, зээлийн тасалдал үүсч, хэрэглээ, хөрөнгө оруулалт санхүүжилтийн эх үүсвэрийн хомсдолд орж бартерийн харилцаа үүссэн байлаа. Гадаад валютын нөөцийн хүрэлцээгүй байдал, төсвийн ужгирсан алдагдал, түүнээс улбаалсан өрийн тогтворгүй байдлын эрсдэл нь эдийн засгийн өсөлтийн үргэлжилсэн уналтыг зогсоож, сэргээхэд чиглэгдэх төсвийн болон мөнгөний бодлогын орон зайг хязгаарлаж байв. Иймд мөнгөний бодлогын хувьд эдийн засгийг богино хугацаанд тогтворжуулж, эрсдэлийг бууруулах нь нэн тэргүүний зорилт болсон юм. Энэхүү зорилтыг бодлогын хүү, гадаад валюттай харьцах төгрөгийн илүү уян хатан ханш, олон нийттэй нээлттэй харилцах хэрэгслээр дамжуулан хэрэгжүүлсэн болно. Төгрөгийн өгөөжийг нэмэгдүүлэн, үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн хямралаас сэргийлэх зорилгоор бодлогын хүүг 2016 оны 8 дугаар сард 4.5 нэгж хувиар нэмэгдүүлэн мөнгөний бодлогыг хатууруулсан хэдий ч төгрөгийн ханшийн тогтворжилт, валютын дотогшлох урсгалтай уялдуулан эдийн засаг тогтворжихын хэрээр богино хугацаанд эргэн бууруулсан юм. Бодлогын хүүг 8 дугаар сард нэмэгдүүлснээс хойш 12 дугаар сард 1 нэгж хувиар, 2017 оны 6 дугаар сард 2 нэгж хувиар бууруулсан нь эдийн засаг тогтворжихийн хэрээр бодлогын хүүний эдийн засгийн сэргэлтэд үзүүлэх сөрөг нөлөөг бага байлгах зорилготой байсан. Үүний хүрээнд төгрөгийн заавал байлгах нөөцийн урамшуулалыг бодлогын хүүний хамт нэмэгдүүлсэн нь зээлийн хүүг нэмэгдүүлэх нөлөөг бага байлгахад чиглэсэн арга хэмжээ байв.

Төгрөгийн ханшийг эдийн засгийн суурь нөхцөлтэй нийцтэй байдлаар тогтоох болов. Өөрөөр хэлбэл, гадаадын хөрөнгө оруулалт, экспорт, импорт, бүтээмж болон өрсөлдөх чадвар, гадаад валютын нөөцийн хүрэлцээтэй байдал зэрэг ханшийг тодорхойлогч суурь хүчин зүйлстэй харьцангуйгаар төгрөгийн ханш тогтворжих нөхцөл бүрдсэн юм.

Олон нийттэй нээлттэй ил тод харилцсанаар Төв банкны хариуцлагатай байдлыг нэмэгдүүлж, олон нийтээс итгэл хүлээхийг зорьсон нь бодлогын чухал хэсэг байсан юм. Учир нь зээлжих зэрэглэл тогтоогч агентлагууд, хөрөнгө оруулагчид, олон улсын санхүүгийн байгууллагууд, гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулагчид, бизнес эрхлэгчид Төв банкны богино, дунд хугацааны зорилт, бодлогын шийдвэрийн үндэслэл, эдийн засгийн ирээдүйн төлөвийн талаарх мэдээллээр хангагдсанаар харилцан итгэлцлийг бүрдүүлж, өгөөж-эрсдэлийн харьцааг илүү сайн дэнслэх, Монголбанк хүлээлтэд нөлөөлөх бололцоог бий болгосон нь үр дүнгээ өгсөн юм. Монголбанкны зүгээс улирал тутмын инфляцийн тайлан, мөнгөний бодлогын хорооны мэдэгдэл, хурлын тэмдэглэл, сар бүрийн хэвлэлийн хурал, ярилцлага, судалгааны товхимол зэрэг олон нийттэй харилцах төрөл бүрийн чиглэлийн сувгийг ашигласан нь зах зээлийн болон бодлогын шийдвэрийн хүлээлтийг удирдах, Төв банк илүү ойлгогдох зэргээр бодлогын үр нөлөөг нэмэгдүүлсэнээс гадна цаашид илүү хариуцлагатай Төв банк болж төлөвшихөд үр дүнгээ өгч байна.

Энэхүү бодлогын арга хэмжээнүүд нь гадаад зах зээлийн харьцангуй таатай нөхцөл, Монгол улсын Засгийн газрын гадаад бодлого, төсвийн алдагдал болон өрийн бууралт, олон улсын санхүүгийн байгууллагуудын дэмжлэгтэйгээр үр дүнгээ өгч 2017 оны байдлаар эдийн засгийг тогторжуулж чадсан юм. Өөрөөр хэлбэл, 2017 оны эцсийн байдлаар төгрөгийн ханш өмнөх оноос 2.5 хувиар чангарсан, ГШХО 1,494 сая ам.долларт хүрсэн, ЗГ-ын болон МУХБ-ны өрийг дахин санхүүжүүлж, ХАБ-ны свопын хугацааг сунгасан, ГВАН 3.5 тэрбум ам.долларт хүрсэн, эдийн засаг 5.3 хувиар өссөн, инфляци 7.2 хувь болж дефляциас гарсан, зээлийн жилийн өсөлт 9.6 хувь болж сэргэсэн зэрэг үзүүлэлтүүд нь макро эдийн засаг, санхүүгийн бодлого үр дүнгээ өгч эдийн засгийг тогтворжуулах зорилт хангагдсаныг илэрхийлнэ.

Нэгэнт эдийн засгийг тогтворжуулах зорилт хангагдсан тул 2018 оны бодлогын зорилт бол инфляцийн зорилтыг алдагдуулахгүйгээр эдийн засгийн өсөлтийг урамшуулах явдал байлаа. Энэхүү зорилтыг хангах хүрээнд бодлогын хүүний бууралт болон олон нийттэй нээлттэй харилцах явдлыг үргэлжлүүлэхийн зэрэгцээ макро зохистой бодлогыг шинээр нэвтрүүлсэнээрээ өмнөх жилийн бодлогоос ялгаатай.

Төв банкны тухай хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөөр макро зохистой бодлогыг боловсруулж, хэрэгжүүлэх эрх зүйн орчинг бүрдүүлж, мөнгөний бодлогын хороогоор шийдвэрийг гаргаж байна. Эдийн засгийн төлөв 2017 онд тогтворжсон хэдий ч нэгд; дотоодын банкны салбараас бизнесийн салбарт зээл олголт өсөхгүй байсан, хоёрт; хэрэглээний зээл огцом нэмэгдсэн юм. Хэрэглээний зээлийн өсөлт нь нэг талаас иргэдийн санхүүгийн эмзэг байдлыг нэмэгдүүлэх эрсдэлийг дагуулж байсны зэрэгцээ бизнесийн зээлийн сэргэлтэд сөргөөр нөлөөлдөг. Иймд макро зохистой бодлогын хүрээнд хэрэглээний зээлийн өсөлтийг хязгаарлах бодлогын арга хэмжээ авахаа 2018 оны 1 дүгээр сард банкуудад урьдчилан анхааруулж, 2018 оны 6 болон 9 дүгээр саруудад хэрэглээний зээлийн сарын орлого, төлбөрийн харьцааны дээд хязгаарыг 70 хувиас хэтрүүлэхгүй байх, зээлийн хугацааг 36 сар байхаар тогтоов.

Бодлогын хүүний бууралт болон макро зохистой бодлогын хосолсон арга хэмжээний үр дүнд бизнесийн зээлийн зах зээл дээрх банкуудын өрсөлдөөн нэмэгдэж, 2018 оны 2 дугаар улирлаас эхлэн бизнесийн зээл сэргэж эхлэв. Өрсөлдөөний үр дүнд 2018 онд өмнөх оны эцэстэй харьцуулахад зээлийн хүү 16.9 болж 2.5 нэгж хувиар буурахын зэрэгцээ бизнесийн зээлийн жилийн өсөлт -0.5%-аас 16.1% болж, хөрөнгө оруулалтын эх үүсвэр нэмэгдэв. Түүнчлэн макро зохистой бодлогын хүрээнд ханшийн эрсдэлтэй гадаад валютын зээлийн эрсдэлийн жинг 150% болгож нэмэгдүүлсэн нь гадаад валютаар бус төгрөгөөр зээл олгох шаардлагыг өндөрсгөв. Эдийн засгийн сектор хоорондох нөөцийн урсгалын шинжилгээнээс харахад 2018 онд нийт хадгаламж, хөрөнгө оруулалтын зөрүү 5 их наяд төгрөгийн дутагдалтай байсан ч үүнийг 2.2 тэрбум ам.долларын гадаад хөрөнгө оруулалт болон 3.6 их наяд төгрөгийн дотоод зээлээр бүрдүүллээ.

2018 оны эцсийн байдлаар эдийн засгийн өсөлт 6.9%, ажилгүйдлийн түвшин 6.6% (сүүлийн 3 жилийн бага түвшин), хөрөнгө оруулалтын өсөлт 27.2%, өрхийн хэрэглээний өсөлт 3.9%, нийт дотоод эрэлтийн өсөлт 11.7%, валютын нөөц 2019 оны 3 дугаар сарын эцсийн байдлаар 3.7 тэрбум ам.долларт хүрсэн нь эдийн засаг сэргэснийг илтгэж байна. Иймд 2018 оны эцсээс эхлэн Монголбанк мөнгөний бодлогын зорилтоо эдийн засгийн өсөлтийг улам бүр нэмэгдүүлэх бус харин тогтворжуулж, удаан хугацаанд хадгалах горимд шилжүүлж байна. Энэхүү зорилтын хангах зорилгоор гадаад орчны тодорхой бус байдал, дотоод эрэлтийн өндөр өсөлт, 2019 оны батлагдсан төсвийн урсгал болон хөрөнгө оруулалтын зардлын өсөлт зэргийг харгалзан гадаад, дотоод тэнцэл алдагдах, эдийн засгийн хэт халалт үүсэхээс сэргийлэх зорилгоор 2018 оны 11 дүгээр сард бодлогын хүүг 1 нэгж хувиар нэмэгдүүлж, 2019 оны 3 дугаар сард хэвээр хадгалах шийдвэр гаргасан юм. Энэ нь эдийн засгийн өсөлтийг сааруулах бус, харин эдийн засгийн өсөлт, идэвхжилийн тогтвортой байдлыг дунд, урт хугацаанд хадгалах зорилготой гаргасан шийдвэр.

Эдийн засгийн 2019-2020 оны төлвийг авч үзвэл эдийн засгийн өсөлт, идэвхжил үргэлжлэх бөгөөд үүнд голлон цалингийн өсөлт, өрхийн хэрэглээ, хувийн хөрөнгө оруулалт нөлөөлөхөөр байна. Түүнчлэн 2019 онд экспортын үнэ таатай, 2020 он хүртэл Оюу толгойн хөрөнгө оруулалт үргэлжилж, экспортын салбар эдийн засгийн өсөлтөд дэмжлэг үзүүлнэ. Эдийн засгийн идэвхжлийг даган санхүүжүүлэх эх үүсвэр буюу банкны зээлийн олголт хэвийн үргэлжлэхээр байна.

Эдийн засгийн ойрын ирээдүй өөдрөг байгаа хэдий ч 2019-2020 онуудад дунд, урт хугацааны сорилтуудыг амжилттай даван туулахад бэлтгэх хугацаа юм. ОУВС 4 дүгээр сард дэлхийн эдийн засгийн 2019 оны төсөөллийг 3.3%, 2020 оны төсөөллийг 3.6% болгож, өнгөрсөн оны 10 дугаар сарын төсөөллөө харгалзан 0.4 болон 0.1 нэгж хувиар бууруулаад байгааг бид анзаарахгүй өнгөрч болохгүй (WEO, 2019.4). Монгол улсын эдийн засгийн бүтэцтэй холбоотойгоор дор хаяж ойрын 10 жилд түүхий эдийн үнэ, худалдааны түнш эдийн засгаас хамаарах байдал үргэлжлэх нь тодорхой тул хүссэн ч эс хүссэн ч төр, хувийн хэвшлийн аль аль нь гадаад орчноо анхааралтай судалж эрсдэлээ зөв үнэлсэн санхүүгийн удирдлага, бизнесийн төлөвлөлт, бодлогын стратегиа боловсруулж, хэрэгжүүлэх шаардлагатай. Эдийн засгийн суурь эмзэг байдал нь илүү их нөөц, хөрвөх чадвар, эрсдэл даах чадвартай байхыг биднээс шаардаж байна. 2018 оны дэлхийн эдийн засгийн хандлагын тайланд 2008 оны дэлхийн санхүүгийн хямралаас хойшхи 10 жилийн дараах эдийн засгийн сэргэлтийг шинжилж дүгнэлтээ танилцуулжээ. Энэхүү судалгаанаас харахад хямралын өмнө санхүүгийн салбар нь илүү эмзэг байсан улс орнууд хохирол өндөр байсан бол төсвийн сектор нь илүү хүчирхэг, уян хатан валютын ханштай улс орнууд илүү хохирол багатай байжээ.

Эдийн засаг тогтворжиж богино хугацааны хүндрэлүүд илааршиж, сэргэж байгаа ч дунд хугацааны эмзэг байдал хадгалагдаж байна. Тодруулбал, төлбөрийн тэнцлийн хувьд экспортын орлого нэмэгдэж байгаа хэдий ч импортын өсөлттэй холбоотойгоор урсгал тэнцлийн алдагдал өндөр хэвээр байна. Гадаад өрийн хэмжээ 28.7 тэрбум ам.доллар буюу ДНБ-ий 220.5%-тай тэнцэх түвшинд хүрсэн энэ үед гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татаж, нутагшуулах тууштай бодлого дутагдаж байгаа нь дунд хугацааны гадаад тэнцлийн тогтвортой байдалд санаа зовоход хүргэж байна. Цаашид гадаад орчноос хамааралтай байдал, гадаад өрийн дарамтыг харгалзан үзэж валютын ханшид аль болох дарамт учруулахгүйгээр валютын нөөцөө нэмэгдүүлэх нь тогтвортой байдлын баталгаа болно. Эдийн засгийн сэргэлт, түүхий эдийн үнийн таатай төлөвтэй холбоотойгоор төсвийн орлогын гүйцэтгэл сайн байж, төсвийн алдагдал буурсан ч цаашид сахилга баттай, мөчлөг сөрсөн бодлогоор үргэлжлүүлэн бууруулах нь гадаадын өрийг бууруулах орон зайг бий болгож, эдийн засгийн дархлааг нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ хувийн сектор өргөжих бололцоог бүрдүүлэн татварын дарамтыг бууруулна. Банкны бизнесийн арга барил, системийн эрсдэл даах чадварыг нэмэгдүүлж, Монголбанкны хяналт шалгалтыг олон улсын түвшинд хүргэх нь хөрөнгө оруулалтын дотоодын эх үүсвэрийн тогтвортой байдлыг бүрдүүлнэ. Уул уурхайн салбараас хэт хамаарах, төвлөрлийг сааруулах бодлогыг хувийн сектор, гадаадын хөрөнгө оруулалтад тулгуурлан маш аядуу, сайн төлөвлөлттэйгээр урт хугацаанд хэрэгжүүлэх шаардлагатай. Энэхүү бүтцийн өөрчлөлт нь ихээхэн өргөн агуулгатай ойлголт бөгөөд эдийн засгийн секторын төрөлжилтөөс гадна инноваци, инстистуци, дэд бүтэц зэрэг олон суурь хүчин зүйлээр дэвшил гаргах шаардлагатай байна.

Эдийн засгийн бүтцийн өөрчлөлтийг хэрэгжүүлэх шаардлага, гадаад өрийн эргэн төлөлтийг амжилттай шийдвэрлэхэд урт хугацааг харсан, "зардал-өгөөж-эрсдэл”-ийг сайн дэнсэлсэн тууштай, тогтвортой бодлогыг дэлхийн санхүүгийн зах зээлийн тоглогчидтой маш найрсаг хамтын ажиллагаанд тулгуурлан хэрэгжүүлэх учиртай.

Монголчууд бид олон чухал ажлыг хийж амжуулан сайн үр дүнд хүрч байгаа хэдий ч цаашид хийх ажил, даван туулах сорилт даваанууд шил шилээ даран хүлээх ажмой.

Айсуй цагийн сорилтуудад бэлтгэж, улс орныхоо ирээдүйн сайн сайханд хувь нэмрээ оруулах ажил үйлс бүтээмжтэй, шийдвэрүүд мэргэн байх болтугай!

МОНГОЛБАНКНЫ ЕРӨНХИЙЛӨГЧ Н.БАЯРТСАЙХАН

Иймээс мэргэжилтэнүүд даршилсан болон нөөшилсөн бүтээгдэхүүн аль болох худалдан авахгүй байх, үйлдвэрлэсэн хугацааг сайтар нягтлахыг иргэдэд зөвлөж байна.

Д.СҮРЭН

Харин заан маань шагналын алтан гулдмайгаа амандаа зууж, зургаа авахуулжээ. Багагүй олон саяын үнэ бүхий алтан гулдмайгаа заан маань юунд зарцуулах бол.

Тэрбээр өөрөө ч нэгэн хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа "Хөмсөг бол миний "брэнд”. Би аавыгаа дуурайсан хөмсөгтэй. Гэхдээ надаас илүү гоё хөмсөгтэй хүмүүс зөндөө байдаг. Аав маань их сайхан хөмсөгтэй хүн бий.  Би эхэндээ хөмсөгний тухай ярианаас жаахан санаа зовдог байсан. Одоо бол дасчихжээ. Олон хүмүүсийн нүдэнд ил болохоор минийх содон харагдаж байгаа байх. Надаас их хөмсөгтэй хүмүүс зөндөө, тэд нарыг харахаар надад сонин харагдаад байдаг. Гэхдээ бүсгүйчүүдээс "та сайхан хөмсөгтэй юм аа” гэсэн чин сэтгэлийн үгсүүд нэлээд ирж байсан шүү” хэмээн ярьсан байна.

Түүгээр ч барахгүй фэйж хуудсандаа "Дорнодод дүү хүүтэй таарлаа” хэмээн өөртэйгөө ижил хөмсөгтэй хүүтэй зургаа авахуулж байрлуулжээ. Ямартай ч түмэн олны хайрласан нэр дуучин Д.Намсрайноровт ихэд таалагддаг бололтой.

Э.МӨНХ

Эх сурвалж: www.mminfo.mn

Озэки Котошогикүтэй золгож барилдалгүй шууд татсаныхаа төлөө багшаасаа сануулга хүртсэн секивакэ Ичиножёо А.Ичинноров өнөөдөр озэки Гоэйдотой золгож барилдан дэвжээнээс бярдаж түрэн гаргаснаар 3 даваа, 3 унаатай боллоо.

Харин Тэрүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ саяхан Японы иргэн болсон бразил залуу Кайсэйд ялагдсан.

Ёкозүна Какурюү М.Ананд өнөөдөр Точиозаныг дайрахад нь зайлж татах гээд өөрөө дэвжээнээс түрүүлэн гарснаар эхний зургаан өдрийн дараагаар хоёр унаатай болов.

Ёкозүна Хакухо М.Даваажаргал япончуудын гол найдлага, ирээдүй гэгдэж буй Эндотой бужигнаж, их ширүүн барилдлаа. Аварга тачаи дээр өрсөлдөгчөө тэнцвэр алдуулсан ч хариу дайрах гээд барьц алдаж бага зэрэг сандарч тэр даруй хурд хүчээр ааглан өрсөлдөгчөө түрж гаргасан юм.

Ёкозүна Харумафүжи Тойоношиматай барилдахдаа яаралгүй тулж зогсож байгаад суйлж дайраад давлаа. Ийнхүү хоёр удамт аварга Хацу башёд өнгөлсөөр байна.