Түүхэн уртад удаа дараагийн их мөстөлт, тивүүдийн нүүлт, живэлт, шилжилт хөдөлгөөн, дайн мөргөлдөөн, ган зуд, түймэр гээд хүнд үеүдэд хамгийн түрүүн аминд орж байсан хүнс нь мах, төмс хоёр юм.  Явуулынх нь унаа малаа унагаж идэхээс гутлынхаа ширийг чанаж идэхэд хүрч байхад суурьшмал нь зоорь тахиа хоёртоо хамаг найдлагаа тавьдаг байж. Манайхны боодог хорхог хийдэг нь, мөн  малчид хаврын тэнгэр яаж ч магадгүй гэж сархинаг гүзээний хальсанд нарийн ширийнээ боогоод үүц гэж хадгалдаг нь энэ бүхнээс улбаатай байна.

***

Эрт цагт амьдрахын тулд идэх болсон, эдүүгээ цагт идэхийн тулд амьдрах болсон хоёрын ялгаа асар их ажээ.

***

Түүхэн уртын хүнд бэрх бүхнийг нэвт сүлбээд гарахдаа зайлшгүй хэрэгцээ, хэрэггүй хэрэглээ хоёрын дунд төөрч будлиагүй үнэт соёлыг бүтээж зузаалж ирсэн өвөг дээдсээрээ өдгөө бахархахаас аргагүй.

***

Монголын нууц товчоо зэрэг түүхэн сурвалж бичгүүдэд мах шүүсийг бах бахдал ёс бэлэгдэл болгон өрж овоолоод найрлаж наадаад байсан нь нэг ч үгүй. Эндээс тийм мөр бадаг, үг үсэг олж үзэхгүй. Зайлшгүй хэрэгцээ болж байсан юмс эргээд огт хэрэггүй зүйл болж байдгийг эндээс харин үзэж болох байж.

Чингис хаан дайны цагийн нэгэн зарлигтаа:

Усны уртыг туулж
Газрын холд хүрэхдээ
Унаа морьдоо гамнаж
Уулга хүнсээ хэмнэж
Урдаас болгоомжтой яв.
Агт морьд муудвал
Амаа баривч оройтоно.
Аливаа хүнсээ барвал
Аривлан хэмнэвч оройтоно…
… Ан ав хийсээр
Алс замыг бүү март.
Хүнсний нэмэр болгож
Хүрэлцэх хэмжээгээр авла.
Агтны хазаарыг амгайвчилж
Аяар зөөлөн яв.
Чанд энэ журмыг
Чармайн сахиж явбал
Аяны хүн дураар
Авлан давхихаа болино.
Цээрлэх журмыг зөрчсөн
Цэргийн хүнийг жанч гэсэн байдаг бол дайны үеийн бус нэгэнсургаалдаа:

Монгол иргүн махан хүнсний боол  мунхагийн идэш болохгүйн тулд таван эрчимээр амьдрах өөдрөг өнгөлөг зорилттой Хөх монгол иргүн хүнс нь ургамал, таримал, ус, агаар, цагаан тав гэсэн нь хэрэгцээ хэрэглээ хоёрыг хэрхэн тод ялгаж, улаан идээг хэрэглэвэл зохих зохихгүй  цаг үеийг ч тодорхой хэлж зарлигдсан байна.

***

Мөн Тэмүүжинийг Тайчуудаас мөр бууруулж, бэрхийг үзэж ганц оготор хонгор морьт болтлоо хэцүүдэж явахад Наху баяны ганц хөвгүүн Боорчи Найман шаргын эрэлд хань хамсаа нь болж явж ирээд … Тэмүүжинд тэлээ хурга алж хүнс өгөөд намбага төхөөрч дүүрүүлэв гэдэг. Энд гурван өдөр, гурван шөнө морин дэл дээр давхисан өсвөр насны хоёр хөвгүүн тэлээ хурга төхөөрч хооллоод болохоос биш ганзагалах дүүрэх юу байх вэ? Тэгээд ч хэргээ бүтээж яваа эр хүн мах ганзагалах дүүрэх нь хэрэггүй мах шүүсны уурыг исгэлэн идээгээр даруулаад гарсныг хэлж байна.

• Намбага гэдэг нь цөөвтөр гүүний айраг исгэж уухад зориулж хийсэн бага шиг ширэн хөхүүрийг хэлдэг тул түүнд тэр үеийн хэллэгээр исэг хийж бүүргэнд нь углаж өгсөнийг хэлж байна.

• Тэлээ хурга гэдэг мөн л жамаас гажуудсан хоёрын хоёрын сүүнд буйлж амраалгүй, тарга тэвээрэг авахуулалгүй тэллэж, угнаж, хөхөж навшах дэвтэй сэвтэй болсон заазад хамрагдах нэгэн амьтан байж таардаг. Ер нь түүхэн сурвалж бичгүүдэд мах шүүсийг өнөөгийнх шиг бах бахдал ёс билэгдэл болгоод байсан нь нэг ч үгүй.

Оюунтай төрсөн Өгэлүн үжин
Өчүүхэн хөвгүүдээ тэжээсээр
Оёдолт дээлийг огшоон бүслэж
Онон мөрний өөд уруу гүйж
Олирс мойлс түүж
Өдөр шөнийг хооллон тэжээв.
Сөстэй төрсөн Үжин эх
Суут хөвгүүдээ тэжээсээр
Царсан шорыг барин явж
Сөд гичгэнэ ухан тэжээв.
Эх Үжиний
Халиар Мангираар тэжээсэн хөвгүүд
Хаад болохуйд хүрэв.
Зарчимтай Үжин эхийн
Царгасаар тэжээсэн хөвгүүд
Засагтан сэцэн болов.
Гоо Үжиний
Гогод Мангираар тэжээсэн
Хорчгор туранхай хөвгүүд
Хутагтан сайд болов…

***

Бидний түүх ингэж эхэлдэг. Тэр үеийн мах төмс ядуусын хоол, жимс буурцаг дээдсийн хоол гэдэг одоо болоход эсрэгээр эргэж, дээдсийн хоол нь өдгөө үхэр, гахай шувууны мах болон өөрчлөгджээ.

***

Энэхүү соёл иргэншил дунд үнэт соёлыг бадраагч өндөр хөгжилтэй зарим орнуудад эрдэнэ шишийг тариан талбайн хатан хаан гэж өргөмжилж, түүгээр 22 нэр төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэн хүнс хэрэглээнийхээ төрөл агуулгыг баяжуулах болжээ. Тиймээс тэд " Эрдэнэ шиш тариалдаггүй улс орон бол газар тариалан эрхэлдэггүй улс орон ” гэсэн бардамнах үгийг хэлдэг байна. Манайд бол энэ төрлийн тариалан үйлдвэрлэл явагдаж эхлээгүй ч эхлэхийн босгон дээр өнөө л " Малын тэжээлд ” гэсэн үг яриа гарч байдаг байна.