С.ПҮРЭВСҮРЭН

Бөхийн сануулга

Бага үдийн халуун хайлмаг шиг наран зулайнаас төөнөж, халууцаж ядарсанаас шанаа даган урсах шорвог хөлс нүд рүү орон хорсгохуй далбагар нудрагаараа шудран шудран арчиж, энэ хавийнхаа ганц өндөр оргил "Өлзийт" хайрханыхаа эгц урдаас мацаж, давхараар нь баглаж, бадарчилж үүрсэн хоёр шуудай элсэндээ сөхөрчих шахан зүтгэх тавь эргэм насны эрийг Шугар заан гэнэ.
Тэрээр шүдээ тас зуун - За булдруу минь чамайг сорих сүүлийн өдөр. Яадаг ч байсан хайрханы оройд үүрсэн ачаатайгаа гарч, буцаад буучихвал учиртай шүү. Анхны өдрийг бодвол овоо болж байна. Өтөлсөн болохоос үхсэн биш. Нохой долоо. Зүтгэнэ шүү хөө гэж ганцаар ярин өгсөж байлаа.
Одоо л хүүхэд нохойн доог болчихоод байгаагаас биш цагтаа Шугар заанаа, Шуунаа ахаа гээд хориод залуус мөр даган бужигнаж байдаг сан гэж хэмээн өөрийгөө баалж, ташуурдан зүтгэсээр Хайрханы оройд арайхийн гарахуй зүрх амаар гарчих шахан оволзож, нүд харанхуйлан, өвдөгөөрөө сөхөрчих шахав. Нэвт хөлөрсөн хувцсаа сэврээх зуур ташаа тулан зогсоход хоёр гуя нь бадайран чинэрч, цацагадсан болтрого шиг тогтож ядан амьсгаадаж байлаа.
-За хө маргааш нөгөөдөр хоёр өдөр л үлдлээ. Сайхан амарч аваад зодоглочихно доо. Намайг хүмүүс мартсан байлаа ч би наадмаа мартаагүй ээ. Нэр байна хор байна. Цолоо дуудуулж хийморио сэргээчихвэл болох нь тэр. Энэ хонхорт долоо түрүүлсэн бөх надаас өөр байхгүйг бурхан мэднэ. За яахав Шугар заан амьд гэдгээ мэдрүүлчихвэл алсдаа надад биш энэ хэдэн залууст хэрэг болох дог хэмээн мушилзав.

... Хүний иртэй нас богинохон ажээ. Саяхан л зассан шагай шиг тэг дөрвөлжин амьтан торгон ир нь ханачихсан тэвхэлзэж байдаг сан өдийд. Харин сүүлийн таван жилд мань хүн зодоглосонгүй.
Наад хоёр гуя чинь шуугдаад, салтаа нь онгойсон хөндий цээж болчихож. Хүн амьтан шоолохын нэмэр. Шинэ залууст зайгаа тавьж өгвөл яасан юм гэсэн ханийнх нь үг үнэн санагдаад наадамд ч явсангүй билээ. Гэхдээ л наадмын өглөө сэтгэл нь дэвэлзээд тогтож суухад бэрх болдог байв.
Энэ хавар бие нь чилээрхээд эмнэлэгт үзүүлж эм тан авчихаад гарч иртэл "ханх” Цогоо тэргүүтэй хэдэн залуустай халз тулгарчээ.
"Ханх” Цогоо бол сүүлийн хоёр жил дараалан түрүүлээд байгаа аймгийн начин цолтой залуу хүү билээ.
- За ах хүү эмч домчоор эргэлдээд бие тэнхээ дагшин уу. Энэ довон дээр долоо түрүүлсэн босоо заан явсан гэж хэлэмгүй л санагдаж байна шүү.Ха ха ха.
- Түрүүлсэн л юм даа хүү минь.
- Даанч олон насны зөрүүтэй болохоор яалтай билээ. Уг нь таныг арай танагтай байсан бол ганц удаа амлаж гар зөрүүлэхгүй юү гээд агдалзан инээв.
Арай илүү цолтой нь үнэн ч гэлээ өөрийнх нь хүү шиг залуухан бөхийн ойворгон үгэнд голдоо ортол гомдсон тэрбээр гэртээ ирээд авдрынхаа ёроолд мартсан зодог шуудагаа гарган үзвэл битүү чийг үнэртэх шиг санагдахад бүр ч бухимдан сэтгэлдээ нэгийг бодон, тээр доороос хамаг амьсгалаа татан авчирч цээжээ түхийлгэснээ –Хүүү гэж огцом үлээн гаргаж билээ.
Тэр өдрөөс хойш тахилгат хайрханыхаа оройд өдөрт нэг гардаг болж билээ. Эхний үед өвдөгөөр нь шархирч арайхийн гараад, буцахдаа суугаагаараа буудаг байсан бол хэд хэд гарсаны дараа бие нь хөнгөрч амрахгүй гардаг болжээ. Наадам дөхөхийн хирээр амьсгаа нь задарч, өдөрт хоёр ч гарах болов.
Сүүл рүүгээ ачааллаа нэмэгдүүлж тал шуудай элс үүрч гарсаны дараа өөртөө урамшин, сэтгэлд нь итгэлийн гал сүүмэлзэж эхэлсэнээр өдөр бүр бага багаар нэмсээр өнөөдөр хоёр шуудай элс үүрч "Хайрхан”-ны оройд гаран, санасандаа хүрээд амарч суугаа нь энэ юм санж...

... Энэ үед эхнэр нь өвгөнөө дурандаж сууснаа – Пээ энэ хар халуунд зүтгэсээр байгаад гарчихлаа. Мөн муйхар хүн шүү. Тэр их элс үүрээд гарчихаж байгаа юм чинь өвгөн минь бас болоогүй л байгаа юм байна даа гээд бахархангуй ширтэж суув.
Залуу цагийн л нэг юманд зүтгэхээрээ санасандаа хүрч байж тогтдог зантай хүн. Энэ жил үнэхээр "босъё” л гэж шийдэж дээ. Муу зодог шуудаг нь хуучирч сэмэрчихсэн харагдсан. Шинээр исгэчихье. Бас л залуугийн зангаараа ногоон далбаа цэнхэр шуудаг гэх байх даа. Ламын гэгээний бөхчүүд ногоон далбаа өмсгөлтэй гэж үргэлж ногоон далбаа оёулдаг сан. Ер нь өөрт хэлэлгүй сэм ширээд дуусгачих юм сан гээд хөлсөө арчин босов.

... Сумын наадам эхлэж бөхчүүд бүртгүүлж эхлэх үед шаргал даавуун дээлтэй Шугар заан халбалзан алхаж ирээд нэр цолоо хэлэн ёс төртэй бүртгүүлчихээд гарахад наадмын комиссын дарга торгон Баяраа хоолойгоо шахан хиймэл бүдүүн дуугаар - Манай бөхчүүд ингэж бүртгүүлдэг болох хэрэгтэй. Ахмад бөхчүүдээс суралцах зүйл их байгаа биз хэмээн ойр зуурын хэддээ томров.
Нэгийн давааны бөхчүүд дэвэн дэвсээр гарч ирэхэд баруун талын тэргүүнд магнайд Шугар заан залуу цагийн гараа дэвээгээ гайхуулсаар шавж байлаа. Нутаг усны наадамчид ойрд хараагүй барс арсланг барьцалдуулан ширж гоёсон, уран нарийн хийц бүхий цоо шинэ ногоон далбаатай Шугар зааныг уул налж, ус цалгитал эртний сайхан дэвээ шавааг намба төгөлдөр хийхүй ам амандаа шагшин гайхаж, түрхрэлдэн шуугилдав.
Хоолой нь сөөсөн хүн шиг пажигнасан радио узелээр бөх тайлбарлагч- За манай ахмад заан ч өнгөтэй байна даа. Наадамчид ч зааныхаа гараа дэвээг санасан байна. Наадамчидаа Шугар заандаа баяр хүргэцгээе гэхүй наадамчид пад падхийтэл алга ташицгаав.
Нэг хоёрын даваанд цолны эрэмбээр залуу хүүхдүүдтэй таарч гар амар даваа ахиулав.
Эр хүн санасандаа хүрч гурвын даваанд цолоо дуудуулж, хийморио сэргээсэнээр үл барам зүүний магнай "ханх” Цогоогийн төрсөн дүүг амлачихав. Нарийн учрыг нь үл мэдэх наадамчин олон – Өө манай Шугар заан ирээдүйд юм дуулгах зэгсэн сайн залуу бөхийг амлачихаж гэцгээж байв. Гэтэл өрөхийн зуур хавхийн золгоод, ганцхан ухасхийн бусгачихаад эрчиндээ хэд харайн тогтож, эргэж ирээд тахимаа авахад наадамчид сая л нүдэндээ итгэж дахин шуугилдав.

Харин дөрвийн даваанд ам угтуул зарлахад цолны эрэмбээр аймгийн начин Цогоо Шугар зааныг амласаныг зарлахад олон түмэн дургүйцэн шуугилдав.
- За заан минь сурсан юмыг сураар боох биш санасанаа хий.
- Өө Цогоо начин жудагтай бай л даа. Дүүг нь хаячихаар ингэж байгаа юм уу.
- Аав шигээ хүнийг бэртээчих вий гэлцэн ам амандаа орилолдон байв.
Шугар заан анх түрүүлэхдээ мөрөн дээрээс нь босч байсан өвгөн засуул юу болох гээд байгааг гадарлан- За заан минь юунаас нь бэргэх вэ хө. Бяр дутах биш. Хүлээж яахав гээд Цогоод дуулдахаар чанга хашгиран хэлэв.
Хоёр завьжаар нь хөөс сахарсан "ханх” Цогоо начин шазуур зуун, ширэв татаж омогтой нь аргагүй халах үед Шугарын баруун гарын алганы арьсыг хуу татчих шиг санагдав. Үнэхээр хоёр шуундаа тэнхээтэй аж. Харин олон хоног Хайрханы оройд зүтгэсэний хэрэг гарч түрүүлээд сөхөрчихөлгүй тэсч байв.
Олон олон жил бөх засч, үхэхээс бусдыг үзсэн өвгөн засуулч удаж болохгүйг хэдийн мэдээд – Заан минь барьж аваад хумхиад өг гээд Цогоогийн хорыг малтах ажээ. Шугар заан ч олон хоног сэтгэлдээ шигшиж, шийдсэн мэхээ хийгээд дуусгахаар анаж байтал нөгөө талын өвгөн засуулчийн үгэнд шар гозойсон Цогоо начин яг л тооцож бодсоноор нь хүч түрэн шуудагдаад ухасхийн дайрах мөчид Шугар заан суун тусаад, суганд нь сэжин эргэчихвэл Цогоо начин юу болоод өнгөрсөнийг ухаарах завдалгүй тэнгэр харжээ.
Харимал бөхийн шийдэж хийсэн унаган мэх хорьж тогтоохын аргагүй ажээ.

... Насаараа ханилсан ханийнхаа сэтгэлээ шингээн урласан цоо шинэхэн зодог шуудагаа өмсч, тавын даваанд "Зүүн”-ний магнайг эзэгнэн, цоллуулж, ёс жудагаа мартсан залуухан бөхөд харимал бөхийн сануулга өгөөд, бас болоогүй нэгэн сайхан шинэ начин цолтон төрүүлчихээд, наадмын хуушуур ганзагалан, гэрийн зүг галгиулж яваа Шугар заан –ЭРДҮҮХЭН БОР ХАРЦАГА ЖИГҮҮРХЭНДЭЭ ХҮЧТЭЙГ сануулан байлаа.