МАН-ын XXXI Их хурал энэ сарын 15-16- нд “Буянт-Ухаа” спорын ордонд болж, шинэ даргаараа Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засгийн хөгжлийн сайд Н.Учралыг 94.5 хувийн саналаар сонгов. Хоёр сарын турш хуваагдан талцсанаа МАН-ынхан “мартаж”, “Эв нэгдэл, шийдэл, хөгжил” хэмээх уриа дэвшүүлжээ. Хоорондоо огт “зодолдоогүй” мэт л найрсаг уур амьсгалтай хурал болж өнгөрлөө. Өөрөөр хэлбэл, Их хурлаасаа өмнө талууд тохи¬ролцож, саналаа нэгтгэдэг хуучин уламжлалаа сэргээж чаджээ. Тиймээс л 2000 гаруй төлөөлөгчийнхөө 94.5 хувийн саналаар намын шинэ даргаа сонгосон юм. УИХ дахь бүлгийнх нь гишүүд баасан гарагт мэдээлэл хийж, эв эеэ хичээхээр шийдсэнээ дуулгасан нь ч ийм учиртай аж.

Коммунист намын хуралд ардчилсан уур амьсгалын шинж тэмдэг оруулсан хоёр үйл явдал энэ үеэр тохиов. Улс төрийн шийдвэр хэдийн гарч, Н.Учралыг намын даргад нэр дэвшүүлэн дэмжих нь тодорхой болсон ч “Урбанек”-ийн Б.Лхагважав амласныхаа дагуу танхимаас намын даргад нэрээ дэвшүүлэн өрсөлдсөн юм. Мөн Увс аймгийн МАН-ын хорооны дэд дарга С.Анхбаяр хэмээх залуу болж өнгөрсөн бужигнааныг нь сануулж, “Дарга нар бага дарвалзаарай” хэмээсэн нь энэ намд “амьд” хэсэг байгааг харууллаа.

2027, 2028 ОНЫ СОНГУУЛЬД ЯЛАХЫН ТУЛД “ХҮЧЭЭР” НЭГДЭВ ҮҮ

МАН-ын Их хуралд 21 аймаг, нийслэлийн есөн дүүргийн нийт 2247 төлөөлөгч оролцохоор мандатаа авчээ. Тус нам 317 143 гишүүнтэй гэнэ. Тэгэхээр нэг хүн 140 гишүүнийг төлөөлсөн юм байна. Их хурлын нээлт, илтгэлийн хэсэг хэвлэлд нээлттэй болсон. Үүнээс цааших буюу намын даргын сонгууль нь хаалттай өрнөв. Гэхдээ хэвлэлийнхнийг гаргасан ч хуралдаанаа лайваар дамжуулж, хаалга, цонхоо бага боловч нээжээ.

“Буян-Ухаа” спортын ордны гол хэсэгт тайз засаж, баруун, урд, зүүн хэсэгт дэлгэц байрлуулсан байв. Үүгээр МАН байгуулагдсан 1921 оноос хойших түүх, улс оронд болж өнгөрсөн онцгой үйл явдлын дүрс, мэдээллийг ээлжлэн гаргаснаар хуралдаан эхэлсэн. Тайзнаа МАН-ын дарга асан Л.Оюун-Эрдэнэ, УИХ-ын дарга асан Д.Амарбаясгалан, тус намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга Я.Содбаатар нар түрүүлэн гарч, “Төрийн дуулал”-аа дуулж, улмаар хурал даргалагч, тэргүүлэгчдийг зарлан батлуулсан юм. Мөн Д.Амарбаясгалан Увс аймгийн МАН-ын дарга агсан С.Батжаргалын дурсгалыг хүндэтгэж, нэг минут босож зогсохыг төлөөлөгчдөд уриалж, эмгэнэл илэрхийллээ. Хуралдааныг УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дарга Ж.Батжаргал даргалж, Мандатын комиссыг МАН-ын нарийн бичгийн дарга Н.Энхбаатар, Тооллогын комиссыг УИХын гишүүн Э.Бат-Амгалан ахалсан. Их хуралд оролцогчдын 40 хувь нь эмэгтэйчүүд аж. Энэ нь анх удаа ийм олон эмэгтэй төлөөлөгч сонгосон тохиолдол гэнэ. Төлөөлөгчдийн хамгийн залуу нь 21, ахмад нь 85 настай юм байна.

Ингээд илтгэлийн хэсэг эхлэв. Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Я.Содбаатар, МАН-ын дарга асан Л.Оюун-Эрдэнэ, УИХ-ын дарга асан Д.Амарбаясгалан, УИХ-ын дэд дарга Ж.Бат-Эрдэнэ, Ерөнхий сайд Г.Занданшатар нар илтгэл тавьсан юм. Тэдний илтгэлээс хоёр ижил санаа давтагдаж байлаа. Хоёр сарын турш “зодолдож”, улс орныг хөлдөө чирснээ мартчихаад эв нэгдэлтэй байх тухай онцлов. Тэгж байж 2027 оны Ерөнхийлөгчийн, 2028 оны УИХ-ын сонгуульд ялж чадна гэдгийг илтгэл тавьсан хүн бүр л давтлаа. Улмаар “эвлэсэн” өдрөөсөө л дараагийн сонгуулиудад ялахын төлөө ажиллахаа тунхагласан. Я.Содбаатар хүмүүн капитал-хөгжлийн үндэс, үйлдвэржилт, хиймэл оюун-дижитал шилжилт гэсэн гурван чиглэлээр бодлогоо хэрэгжүүлэхээ мэдэгдээд, “МАН ялбал улсын эрх ашиг ялдаг” гэж хэлсэн нь олон нийтийн дургүйцлийг төрүүлээд авлаа. Энэ нам ардчилсан хувьсгал ялснаас хойших 35 жилийн 28 жилд нь төрийн эрхийг барьж буй. Гэвч иргэдийн амьдрал улам бүр л хүнд болж байхад түүний үгэнд дургүйцэх нь аргагүй.

Тус намын Их хурал хамгийн сүүлд 2021 онд болсон учраас Л.Оюун-Эрдэнэд хэлэх үг олон байсан бололтой. Мэндчилгээ дэвшүүлэх нэрээр урт илтгэл тавьж, өөрийгөө өмгөөлөх боломжийг алдсангүй. Гэхдээ өөртөө итгэлгүй, бичсэнээ харж, түгдрэн барин уншив. 2024 оны сонгуульд намаа удирдан оролцож, анхны 126 гишүүнтэй парламентад олонх болсон, 70 оронд сонгууль болоход эрх баригч нам нь ялсан ганцхан тохиолдол байсан гэдгээ ярив. Шинэ сэргэлтийн бодлогын хүрээнд эхлүүлсэн гурван төслөө онцоллоо. Мөн өөрийнх нь хийсэн бүхэн улс эх орны төлөө байсан, цаг хугацаа үнэнийг шүүнэ гэсэн юм. Төгсгөлд нь “Чин шударгаар ажилласныг өвөг дээдсийн минь сүнс гэрчилнэ” гэв. Таван жилийн хугацаанд Ерөнхий сайдаар хэр зэрэг ажилласныг нь гэрчлэх гурван сая иргэн мэнд мэлтийж байхад заавал өвөг дээдсийнхээ сүнсийг гэрчээр “дуудах” юм байх. Түүнийг үгээ хэлээд дуусмагц танхимд нижигнэсэн алга ташилт багагүй хугацаанд үргэлжилсэн. Төлөөлөгчдийн тал хувь нь босож байгаад алгаа ташна лээ. Аргагүй л коммунист намынхан, бас экс даргадаа хайртай хүмүүс цугласан аж.

УИХ-ын дарга асан Д.Амарбаясгалангийн илтгэл харин тодорхой, итгэлтэй сонсогдоно лээ. Тэрбээр мөн л эв нэгдлийн төлөө намын даргын сонгуулиас нэрээ татсанаа хэлээд дараагийн даргадаа судалгаа, тооцоонд суурилж ажиллах, Бага хурал, дээд удирдлагадаа анхан шатны төлөөллөөс оруулах, эмэгтэйчүүдийн төлөөллийг 40 хувиас доошгүй оролцуулах, удирдах тогтолцоонд мерит зарчмыг нэвтрүүлэх гэх мэт найман захиас хэлжээ. Ерөнхий сайд Г.Занданшатар өнгөрсөн дөрвөн сарын хугацаанд хийсэн ажлынхаа үр дүнг тайлагнаж, ирэх таван жилд хэрэгжүүлэх “Шинэ итгэл-Эрс шинэтгэл” хөтөлбөрөө танилцуулсан. Хүний хөгжлийг нэн тэргүүнд тавихаар тусгасан эл хөтөлбөрт нийгмийн хөгжил ба үндэсний нэгдмэл үнэт зүйл, эдийн засгийн бүтэц, байгаль орчин, засаглал, бүсийн хөгжил гэх мэтээр задрах нь. Үүний тулд эрчим хүч, шатахуун, хүнсний импорт зэрэг хараат байдлаас гарах, баялгийг тэгш хуваарилах, хүнээ хөгжүүлж, дундаж давхаргыг нэмэгдүүлэх гурван том алхам хийх ёстой гэлээ.

Гэхдээ Д.Амарбаясгалан, Г.Занданшатар нарын хэн нь ч хоёр сарын турш улс орныг бужигнуулж, төвөг удсандаа уучлал гуйсангүй. Өнөөдрийн эрх ашгийн төлөөх тэмцлээс нь 2027, 2028 оны сонгууль илүү чухал учраас тэд “хүчээр” ийнхүү эвлэжээ. Гэхдээ хөшигний ард бол “хөндүүр” нь хэвээр байгааг зарим хү¬ ний байр сууриас харж болно. Бас ийнхүү нэгдсэнээрээ авлига, албан тушаалын, нүүрсний гэх мэт хэрэгт холбогдсон улс төрчдийнхөө гэм бурууг хаацайлж өнгөрүүлэхээр тохиров уу гэсэн хардлага үлдэж байна. “Шилэн” хэмээх Б.Цогтбаяр “Хов ярьсан хүмүүсээ хөөж гаргаад л бид эв найртай болчихож байгаа биз дээ. Б.Энхбаяр өнөөдөр Их хуралд ирээгүй” хэмээн ярьсан. “Гэмт хэргээр тохиролцохгүй” хэмээж, Д.Амарбаясгалан, Л.Оюун-Эрдэнэ нарын “но”-г баримтаар нотолсон Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд Б.Энхбаяр ч бас чимээгүй байгаа нь анхаарал татна.

Б.ЛХАГВАЖАВТ 105 ХҮН САНАЛАА ӨГЧЭЭ

Ингээд МАН-ын Их хурлын гол хэсэг эхэлсэн юм. Тэр бол намын даргын сонгууль. Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Я.Содбаатар Н.Учралыг нэр дэвшүүлж буйгаа мэдэгдэв. Эрх мэдлээ булаацалдан талцсан МАН-ынхан хоёр том сонгууль хүлээж байгааг гэнэт санаж, эвлэрэхээр шийдэхдээ дундын хувилбар хэмээн Н.Учралыг сонгосон аж. Намынхаа анхан шатны нэгжээс нь эхлэн ажилласан, мерит зарчмаар өгссөн нь түүний давуу тал юм байна. Тэрбээр “Ардын нам ард түмэндээ эргэн ирнэ” нэртэй илтгэлдээ “Авлига, албан тушаалын гэмт хэргүүдэд холбогдсон хүмүүс намын нэр хүндийг унагаж, ард түмний итгэлийг хөсөрдүүлж буй. Иргэдийн дэмжлэг алсарч байна” гээд намаа шинэчилж, эл итгэлийг эргүүлэн авчрахын төлөө ажиллахаа мэдэгджээ.

Танхимаас “Урбанек”-ийн Б.Лхагважав нэрээ дэвшүүлж, “МАН шударга ёсны төв байх ёстой. Санхүүг ил болгож, гишүүн бүр нь итгэл үнэмшилтэй байж цэвэр нам болж чадна” гэлээ. Хүч тэнцвэргүй өрсөлдөөнд орж буйгаа мэдэж байгаа тул “Уг сонгуульд Н.Учрал ялах байх л даа. Гэхдээ би намын даргад нэрээ дэвшүүлнэ. Намаар дамжиж хоолонд хүрдэг байдлыг зогсооно” гэсэн нь улс төрийн зориг байв. Нөгөө талаар тэрбээр МАН-ын ярсхийтэл гар өргөдөг сонгуулиас өрсөлдөөний ардчилсан зарчим нэхсэн нь авууштай.

Үүний дараа нэр дэвшигчдийн “мэтгэлцээн” болж, төлөөлөгчид нь асуулт тавьж, улмаар нууцаар санал хураасан. Үүнд нийт 2086 төлөөлөгч оролцож, нэр дэвшигч Н.Учрал 1974 хүний буюу94.5 хувийн саналаар МАН-ын даргаар сонгогдсон юм. Хүчингүй санал долоо байсан аж. Тэгэхээр нэр дэвшигч Б.Лхагважавт 105 хүн санал өгчээ.

Шинэ дарга Н.Учрал намын тамгаа гардаж авснаар Их хурлын эхний өдрийн гол “ажил” дууссан юм. Тэрбээр анхан шатны гишүүдтэйгээ уулзахаас ажлаа эхлэх юм билээ. Мөн “Тооноор орж ирээд нэр дэвшдэг, намын болон төрийн ажлын туршлагагүй хүмүүст бүх шатанд улс төрийн дэмжлэг үзүүлснээс болж намын нэр хүнд унаж, авлигын хэрэгтэй нэр холбогдож байна. Цөөн ийм хүнээс болж МАН-ын 300 гаруй мянган хүний нэр хүнд унаж байгаад дүгнэлт хийх ёстой. Би мөрийн хөтөлбөрт үнэлгээ хийх баг байгуулна. Үүний дараа хөтөлбөрөө хэрэгжүүлээгүй салбарын сайд, намаас томилсон сонгуульт албан тушаалтнуудад хариуцлага тооцно. Ёс зүйн код, стандарттай болгоно. Зөрчил гаргавал оноо хасна. Авлигын хэрэгт холбогдсон хүнд цаашид улс төрийн дэмжлэг үзүүлэхгүй. Хаана хаанаа хариуцлагатай ажиллая” гэжээ.

ДҮРМЭЭ ШИНЭЧЛЭВ

Өчигдөр буюу МАН-ын Их хурлын хоёр дахь өдөр төлөөлөгчид дүрмийнхээ өөрчлөлтийг хэлэлцлээ. Тус намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга Я.Содбаатар дүрмийн төслөө танилцуулсан байна. УИХ-ын гишүүн Б.Баярбаатараар ахлуулсан ажлын хэсэг намын хороо, үүрүүд, дэргэдэх байгууллагуудаар дамжуулан гишүүдээсээ санал авч, намын дүрэмд өөрчлөлт оруулах төслийг боловсруулсан аж. Улс төрийн намын тухай хуулийн шинэчлэн найруулж баталсан хуульд нийцүүлэн намууд үндсэн дүрэм, хөтөлбөрөө өөрчилж буй. Үүнийг төлөөлөгчид олонхоороо дэмжин баталжээ.

Их хурлын өчигдрийн үдээс хойших хуралдаанаар Хяналтын ерөнхий хороо болон Бага хурлын гишүүдээ шинээр сонгох асуудлыг хэлэлцсэн байна. Улмаар өнөөдөр Бага хурлын шинэ бүрэлдэхүүн хуралдахаар төлөвлөжээ.

М.ЭНХБОЛД: Л.ОЮУН-ЭРДЭНЭ НАДААС ЮУНД УУЧЛАЛТ ГУЙХ БИЛЭЭ

-Их хурал эхлэхээс өмнөх өдрүүдэд амаргүй нөхцөл байдалтай байлаа. Гэхдээ Их хурал дотооддоо эе эвийг олсон, үл ойлголцлоо шийдсэн уур амьсгалд болж байна.

-Н.Учрал УИХ-ын даргаар ажиллана гэсэн мэдээлэл байна. Та бас ийм жишгээр ажилласан. Намын дарга Ерөнхий сайд байх зарчмыг энэ удаа ч гэсэн өөрчлөх үү?

-Намайг намын даргаар ажиллаж байх үеийн дүрэмд “Нам сонгуульд олонх болбол дарга нь Ерөнхий сайд хийж болно” гэж зохицуулсан байлаа. Тухайн үед дэлхийн эдийн засгийн нөхцөл байдал амаргүй, Монгол Улсынх хасах руу орсон байсан юм. Тиймээс эдийн засагч хүн Ерөнхий сайд хийвэл хямралаас хурдан гаргана гэж үзээд Ж.Эрдэнэбатыг Засгийн газрын тэргүүн болгосон. 30 дугаар Их хурлаар дүрмийг “Намын дарга Ерөнхий сайд байна” гэж өөрчилсөн. Одоо дүрмийн өөрчлөлтдөө энэ талаар авч үзэх байх. Амьдралын нөхцөл янз бүр шүү дээ.

-Таныг УИХ-ын даргаас огцруулсан Л.Оюун-Эрдэнэ уучлал гуйсан уу. Одоо та хоёрын харилцаа ямар байдаг вэ?

-Намын дарга байсан хүмүүс мэдээж уулзана. Юунд уучлал гуйх билээ, улс төр л бол улс төр. Хэн нэгнээ татаж унагасны төлөө уучлал гуйна гэвэл яах билээ. Би ч бас 2006 онд Ц.Элбэгдоржийн, 2015 онд Н.Алтанхуягийн Засгийн газрыг унагаж л явсан.

Д.АМАРБАЯСГАЛАН: ЭРХ МЭДЭЛ, МӨНГӨӨР ДАРАМТАЛЖ, ШАХАЛТ ҮЗҮҮЛСЭН ӨРСӨЛДӨӨН БОЛЛОО

-Манай намын дүрмийн дагуу Их хурал дөрвөн жилд нэгээс доошгүй удаа хуралдах ёстой. Үүгээр эв нэгдлээ олж авахыг мянга мянган энгийн гишүүнээс үүрэг болгосон. Мөн Удирдах зөвлөлөөс байгуулсан зөвшилцлийн ажлын хэсгээс Г.Занданшатар дарга бид хоёрыг аль аль нь нэрээ татахыг зөвлөснийг хүлээж авсан. Намайг Бага хурлын гишүүдийн 81.6 хувийн саналаар намын даргаар сонгосон ч үүнээс үүдэн зөрчил үүсэж, нийгэмд олон янзаар гүтгүүлэх, доромжлох үйл явц өрнөсөн. Дэлхийн улс төрийн намуудад өрсөлдөөн ил тод, нээлттэй болдог. Гэвч энэ удаа эрх мэдэл, хөрөнгө мөнгөөр дарамталсан, шахалт үзүүлсэн өрсөлдөөн болж өнгөрлөө. Тиймээс аравдугаар сарын 17-нд УИХ-ын даргын албан тушаалаас чөлөөлөгдөх өргөдлөө өгсөн. Үүнийхээ үргэлжлэл болгож намын даргын өрсөлдөөнөөс нэрээ татах шийдвэр гаргасан.

-Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд Б.Энхбаяр таныг буруутай талаар олон баримт дэлгэлээ. Та хүлээн зөвшөөрөх үү?

-Бага хурлаас гурав хоногийн өмнө Б.Энхбаяр намайг телевизээр “алуурчин” гэж гүтгэсэн. Сая Их хурал болохын өмнө бас баахан гүтгэлэг тараалаа. Энэ талаар нарийвчилж ярих боломж одоохондоо алга. Над руу олон хүн мессеж бичиж байна. Амарбаясгалан нэртэй 3194 хүн байдаг аж. Д овогтой Амарбаясгалан 780 гаруй байна. Эдгээр хүний нэгт очсон мессежээр бусдыг нь хэрэгт холбогдуулан шалгаж болох уу. Улс төрийн өрсөлдөөн цэвэр байх ёстой. Үзэл санаагаар өрсөлдөх ёстойгоос хэн хүчтэй, эрх мэдэлтэй, мөнгөтэй нь нөгөөгөө дээрэлхэж шахдаг улс төр нийгэмд тогтож болохгүй.

Х.БУЛГАНТУЯА: ХЭНДЭЭ ГОМДОХ ВЭ, УЛС ТӨР НЬ ИЙМ БАЙЖ

-Манай намынхан дотроо учраа олсон гэж ойлгож байгаа. Орон нутгийн 2000 гаруй төлөөлөгчид хэцүү байдаг юм. “Аавыгаа гэх үү, ээжийгээ гэх үү” гэдэг шиг сонголт тэднээр хийлгэхгүйн тулд нэг хүн дээрээ тогтоод, урагшаа явах нь чухал. Улс оронд манай намынхаас илүү чухал асуудал олон байгаа. 2027 оны сонгууль хаяанд ирлээ. Жилийн өмнөөс ажлын хэсэг байгуулан бэлтгэдэг тулдаа бид ялалт байгуулж ирсэн.

-МАН-ынхан талцалдаа нэг эмэгтэй улс төрчөөр “туг тахиад” өнгөрчхөв үү?

-Төрийн институцийн шийдвэрийг би хүндэтгэнэ. Байнгын хороодын хуралдааны үеэр хуульч гишүүд үйл явцын алдаа гарсныг хэлж байсан. Гэхдээ хэнд гомдох билээ. Харамсалтай нь, улс төр нь ийм байлаа.

-Та Г.Занданшатарыг огцруулах санал хураалтын дараа та “Уучлаарай, муухай томьёоллоор санал хураачихлаа” гэж хэлсэн шүү дээ.

-УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайдаа нэг дор огцруулах хуралдаан байсан учир хар, бараан өдөр болсон. Гэвч манай намын дотоод улс төр ийм байдалд хүргэсэн. Саналын томьёоллыг би бичдэггүй, бүгдийг нь бэлдэж өгдөг юм.

https://www.unuudur.mn/a/278795