Мөн энэхүү зээл дээрээ нэмж Засгийн газар энэ сардаа багтаж 750 сая ам.долларыг зээл болон бонд хэлбэрээр олон улсын зах зээлээс татахаар хэд хэдэн газартай тохиролцоонд хүрээд байгаа ажээ. Ийнхүү Засгийн газар нэг тэрбум ам.доллар зээлэх сураг дуулдаж эхэллээ. Гэхдээ зээлийн хүү болон нөхцөл одоогоор тодорхойгүй байна. Энэ нэг тэрбум ам.долларыг "Төсвийн алдагдлыг санхүүжүүлэхгүй гадаад, дотоод өрөө төлөхөд ашиглана” хэмээн Сангийн яамнаас мэдээлж буй. Гэтэл хэрэв дотоод өрөө дарах л юм бол энэ мөнгө өөрөө төсвийн цоорхойг нөхөж байгаа гэсэн үг.

"Gredit Suisse” банкнаас 250 сая ам.доллароор "Хан Ресурс” компанийн 70 сая ам.долларын өрийг төлж, сонгууль болтол цалин, тэтгэврээ тавихад зориулна” хэмээн зарим эх сурвалж ярьж байна. Тэгэхээр Сангийн яам өрөө дарахад зээлээ ашиглана хэмээгээд төсвийнхөө арга хэрэгслийг ашиглаж алдагдлаа санхуүжүүлнэ гэхэд үгүйсгэх газаргүй.

Оны эхэнд буюу нэгдүгээр сард Засгийн газар олон улсын зах зээлээс 800-аас нэг тэрбум ам.долларын "Мазаалай” бонд босгохоор дотоод болон гадаадын андеррайтер банкуудтай хамтран ажиллаж байсан зээлийн хүү 13 хувь орчим тогтооно гэсэн тул илүү хөнгөлттэй нөхцөлийн эрэлд гарсан. 2012 онд Чингис бондыг 4.125, 5.125 хувийн хүүтэйгээр босгож байсан тэгвэл одоо эдийн засаг, банк санхүүгийн салбарыг хөрөнгө оруулагчид даруй гурав дахин эрсдэлтэй хэмээн тооцож, ийнхүү хүүгээ өндөр тогтоож байна.

Гэтэл манай эдийн засагт одоогийн нөхцөл байдалд ам.доллароос илүү хэрэгцээтэй зүйл үгүй болоод байна. Энэ нь төсвийн алдагдал болоод зээлийн эргэлт төлөлтгэй холбоотой. Төсөв сүүлийн дөрвөн жилд 4.2 их наяд төгрөг буюу 2.6 тэрбум ам.долларын өрийг өөр дээрээ хуримтлуулжээ. Мөн энэ жилийн төсвөө 901 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай баталсан. Тэгэхээр төсвийн цоорхой улам л томорч, хэрээс хэтэрсэн гэсэн үг. Дээр нь энэ жил эдийн засгийн идэвжхил сул, иргэдийн худалдан авалт сул, компаниудын ашиг орлого муу байгаа тул татварын орлогын бүрдэлт ч буурах магадлалтай болчихоод байна. Энэ нь төсвийн орлого тасалдаж, цалин, тэтгэюр, тэтгэмжээ тавихад хүндрэлийг авч ирэх магадлалгай. Хоёр жилийн өмнөөс цалин тэтгэвэр тавих мөнгөгүй болж төсвийн данс улайлаа гэж яригдах болсон асуудал илүү бодитоор нүүрлэхийг үгүйсгэхгүй.

Дээр нь ирэх онд Хөгжлийн банкны 580 сая ам.доллар, 2018 онд "Чингис” бондын эхний төлбөр болгон 661 сая ам.доллар, үлдсэн нэг тэрбум ам.долларын өрийг 2022 онд төлөх учиргай. Сүүлийн гурван жилд төгрөгийн ам.доллартай харьцах ханш огцом суларч байна. Энэ нь зээлийн хүүгийн зардал өсөх цаашлаад гадаад өрийн төгрөгөөр илэрхийлэх дүн өсч, ханшийн алдагдалд орох эрсдэлтэй. Мөн ДНБ-ий суурь төгрөг, гадаад өрийн суур нь ам.доллароор хэмжигддэг тул ДНБ-ий харьцаа алдагдахад хүрэх магадлалтайг Нээлттэй нийгэм форумын судлаачид сануулж байна.

Сүүлийн арав гаруй жил төсвийг заавал жилд 1-2 удаа тодотгодог буруу жишиг тасраагүй. Энэ нь төсвийн тэлэлт болон хяналтгүй зарцуулалтыг өөгшүүлсээр ирсэн. Энэ онд манайх төсвөө орлогыг 6.9 их наяд, зарлагыг 7.8 их наяд төгрөгөөр тооцон, 901 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай баталсан. Дээр нь "Сонгуулиас өмнө төсвөө тодотгоно” хэмээн Сангийн сайд саяхан хэвлэлд өгсөн ярилцлагынхаа үеэр мэдэгдсэн. Засгийн газар 2012-2015 оны хооронд УИХ-аар батлуулсан төсвийн алдагдлын хэмжээг 2.1 их наяд төгрөг буюу 1.02 тэрбум ам.долларыг хяналтгүй зарцуулсныг Нээлттэй нийгэм форумын 2016 оньг төсөвт хийсэн тойм, дүн шинжилгээцд онцолсон байна. Өөрөөр хэлбэл 2012 оноос хойш төсвийн алдагдлыг жил бүр өсгөн баталж, түүнээсээ илүү хэмжээний алдагдлыг хэтрүүлэн бий болгосон гэсэн үг. Энэ алдагдлаа нөхөх зорилгоор 2013 оноос хойш жилийн 16 хувийн хүүтэй догоод бондыг арилжааны банк, хөрөнгө оруулагчдад арилжсанаар одоогоор 3.1 их наяд төгрөгийн өр хэдийнэ үүсгэжээ. Тэгэхээр жилийн 16 хувийн хүү буюу ихээхэн өртөгтэй зардлаар төсвийн цоорхойгоор нөхөж ирсэн гэсэн үг. Энэ жил дотоод бондоо хумиж, гаргахгүй байх чиглэлд анхаарна хэмээн Сангийн яамнаас мэдээлсэн. Гэхдээ ийм боломж хомс харагдаж байна.

Дараагийн асуудал нь Төвбанкньг өр өндийн босч ирж байна. Төвбанк 2012 оньг нэгдүгээр улиралд юанийн анхньг своп хэлцлээ хийж 71 сая ам.доллартай тэнцэх валютыг солилцсон бол 2015 оньг хоёрдугаар упирльш байдлаар нийт 1.77 тэрбум ам.доллартай тэнцэх хэмжээний своп хийсэн нь төгрөгийн ам.доллартай харьцах ханшийг хүчээр барьж байгаа гол эх үүсвэр юм. Энэ нь анхньг своп хэлцэлтэй харьцуулахад 24 дахин өссөн үзүүлэлт. Өнгөрсөн оны эцсийн байддаар Монголбанк зах зээлд 11.5 их наяд төгрөгийн нийлүүлжээ. Энэ нь өнгөрсөн оны мөн үетэй харьцуупахад 16 хувиар өссөн дүн.

Мөнгөний нийлүүлзлтийн өсөлтийг ийнхүү дан ганц дотоод активаар хангаж байгаа нь Монголбанкньг гадаад валтогын нөөц татарсантай шууц холбоотой. Валютын нөөц нь татарч буй Монгөлбанк их хэмжээний юанийн своп хэлцэл буюу богино хугацаанд эргэн төлөгдөх өрийг үүсгэж байгаа нь манай банк, санхүү, эдийн засгийн томоохон эрсдэлийг нэг болоод байна.

Засгийн газрын өр өнгөрсөн оны эцсийн байдлаар 13.6 их наяд төгрөг байна. Энэ онд 15 их наяд төгрөгт хүрнэ хэмээн тооцоолсон байна. Манай улс ийнхүү төсвөөс хуримтлал үүсгэх боломжгүй, гадаад зээл эсвэл шууд хөрөнгө оруулалтаа нэмэгдүүлэхгүй бол гадаад валютын нөөцөө шавхаж, үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн тогтвортой байдал алдагдах эрсдэл буйг шинжээчид сануулж буй. Дээр нь их хэмжээний гадаад зээлийн эргэн төлөлт ирэх жилүүдэд давхцаж байна. Эргэн төлөлтийн хугацаа ойртох тусам зардал нэмэгдэж байгаа энэ үед өрөө дахин санхүүжүүлэх эсвэл хугацааг сунгахаас өөр боломж урт хугацаандаа байхгүй болж байна. Гэхдээ Засгийн газрын одоо зээлэхээр ажиллаж буй нэг тэрбум ам.доллар 2017, 2018 оны өрийн эргэн төлөлтөд дэм болно гэхэд эргэлзээтэй.

Харин энэхүү зээлээ дотоод бондын их хэмжээний алдагдал, өрийн батлан даалт зэрэгт зарцуулж, дамаараа төсвөө дэмжих хэрэгсэл болохыг үгүйсгэхгүй. Тэгэхээр зээлэх эсэх нь тодорхойгүй байгаа нэг тэрбум ам.доллароороо төсвөө аргацаах уу, өрөө төлөх үү гэсэн сонголтод нүүр тулах нь.

Б.УУГАНБАЯР

"ҮНДЭСНИЙ ШУУДАН"