 | |
| | |
Бид өнгөрсөн дугаараасаа эхлээд хүннүгийн хааны сүлд тэмдгийн тухай зураач, судлаач Б.Хишигсүрэнгийн судалгааны ажлаас цувралаар нийтлэхээр болсон. Тэгвэл энэ удаад сарны бэлгэдэл болох "Ганц эвэрт гөрөөс” сүлд тэмдгийг танилцуулъя.
"Дэлхийн түүхийн эцэг” гэгддэг грекийн түүхч Геродотын "Түүх” хэмээх есөн боть номд скифүүдийн талаарх аман яриа, тэдний үзэл бодол, зан заншлын тухай бичсэн байдаг. Тухайлбал, Хар тэнгисээс зүүн тийш, Ази тивд алтан уултай ард түмэн байжээ. Тэд алтан уулаа өдөр шөнөгүй манаж, нар сарыг тахин шүтдэг байсан гэнэ. Энэ уулын ард түмэн бол нүүдэлчид юм. Тэднийг Азиас Европ руу нүүдэллэж ирсэн гэлцдэг. Скифүүд Хүннүгийн үеэс 200-300 жилийн өмнө аж төрж, зүүнээс баруун тийш олон удаа нүүдэллэхдээ өөрсдийн соёлыг таниулан түгээж байсныг түүхчид онцолдог билээ. Харин Б.Хишигсүрэнгийн дүгнэлтээр, Алтай Хангай уулсын угшилтай ард түмнүүд, байгаль, цаг уурын таатай нөхцөл байдлыг даган, малын сайн бэлчээр хайн ан гөрөө хийж нүүдэллэх явцад Ази Европын өргөн уудам газар нутагт соёлын дурсгал, өв уламжлал нь үлдэж, өдгөө баялаг мэдлэгийн уурхайг хойч үедээ үлдээсэн байна. "Ганц эвэрт гөрөөс” сүлд тэмдэг ч тэдгээрийн нэг юм.
Манай оронд уг гөрөөсийн тухай хад чулуунаа сийлж бичиглэсэн олдвороос эхлээд түүнтэй холбогдолтой хүрэл, алт, мөнгөн эдлэл чимэглэл, ардын аман зохиол, домог, туульс, уран зураг олон бий. Түүнчлэн хөрш зэргэлдээ Афганистан, Киргизстан, Казахстан, ОХУ-ын Тува, Буриад, өвөр Монголын газар нутагт орших булшнуудаас олдсон дурсгалууд дунд бэлгэт гөрөөсийн дүрс бүхий олдвор ч цөөнгүй. Сүүлд, 2011 онд Архангай аймгийн Өндөр-Улаан сумын нутаг дэвсгэрт "Улаанбаатар” их сургуулийн багш, археологич, доктор профессор Д.Эрдэнэбаатараар ахлуулсан баг Хүннүгийн хаадын булшны малтлага хийсэн бөгөөд энэ үеэр олдсон олдворыг хамгийн нарийн хийцтэй олдвор гэж үзэж болохоор байна. Б.Хишигсүрэн уг малтлагын баримтжуулалтын "Их Хүннү” уран бүтээлийн нэгдлийн баримтат киноны хэсэгт ажиллаж байсан тухай бид өмнө дурдсан. Дээрх малтлагаар олдсон олдворуудыг харахад, одоогоос 2000 жилийн тэртээ ийм нарийн ажилбарыг хэрхэн бүтээж байсныг гайхаад барамгүй.
Юуны өмнө уг олдворууд нь Монгол улсын дүрслэх урлагийн салбарт, ялангуяа монгол зураг, дарханы урлагийн түүхэнд үнэтэй хувь нэмэр оруулах баримт бүтээлүүд болохыг цохон тэмдэглэмээр байна.
"Ганц эвэрт гөрөөс”-ийн "зориулалт”-ын талаарх таамаглал
Ертөнц дээр амьдрал үүсэн хөгжиж ирсэн үйл явдлыг гэрчлэх нэн эртний түүхэн баримт бол амьдчилан үзэхүйд тулгуурлан бүтээгдсэн соёл, зан үйл, үүнтэй холбоотой дурсгалууд ажээ. Одоогоор олдоод буй дурсгалуудад эрдэмтэн судлаач нар хэлбэр дүрс, хэв маягтай нь холбон олон янзын нэршил өгсөн байдаг. Тэдгээрийн дотор араатан дүрслэл буюу амьтны загварт урлаг томоохон байр суурь эзэлдэг. Амьтны загварт урлагийн онцлогийг судлаач маань байгаль ертөнцийн бүхий л үзэгдэл, оршихуйн үнэт чанар болох харилцан холбоог бодит болоод бэлгэдэлт дүрслэлийн мэдлэг мэдээлэлд түшиглэн бүтээсэн байгааг онцолж байна. Бүх зүйлд амьд ухагдахуун байдгийг илэрхийлсэн тус үзэл эрт дээр үеийн омог аймгуудын онгон шүтээн, сүлд тэмдэгтэй шууд холбогдолтой юм.
Нас барсан хаад, язгууртных нь сүнсийг нөгөө ертөнцөд хүргэх унаа болно гэдэг үүднээс хүннүчүүд морин тэрэг дагалдуулдаг байсан гэж төсөөлбөл морины хударга, хөмөлдрөгний зэмсэг дээрх бэлгэт гөрөөс тэдний сүнсийг хамгаалан нөгөө ертөнцөд хүргэнэ гэсэн санааг судлаачид дэвшүүлдэг байна. Манай сэтгүүлийн №43-т нийтлэгдсэн "Хүннүчүүдийн хүлэг морь - Ганц эвэрт” бичвэрээс та сүүлийн 20 жилийн турш хийгдсэн Монгол-Францын археологийн малтлагын үеэр олдсон "Ганц эвэрт гөрөөс” олдворын талаар сэргээж уншаарай. Уг олдвор 2015 оны долдугаар сараас есдүгээр сар хүртэл Монголын үндэсний музейд Монгол-Францын археологийн үзэсгэлэнгээр олон нийтийн хүртээл болсон билээ.
"Ганц эвэрт гөрөөс”-ийн дүр ба бэлгэдэл
Хэнтий аймгийн Батширээт сумын Рашаан хадны тамган дунд дугуй дүрсний дотор гурвалжин дүрс сийлж, туурайн тамга, амьтны эвэр дүрсээр сэрээ тамга бүтээсэн нь ан амьтадтай холбогдох бэлгэдэл дүрс юм. Эдгээр дүрс тэмдгүүдийн утга бэлгэдлийг судлаач Ч.Эрдэнэ гуай цаг хугацаа болон зам мөрийн тухай ойлголттой холбож тайлбарласан билээ. Харин сэрээ тамгын утга нь галыг илэрхийлэхээс гадна сүр хүчний бэлгэдэл болж, дэлхийг тэргүүлэх санаатай хосолно хэмээн тайлбарлаж байна. Ганц эвэр бол амьд бие организмд ховор тохиох чанар гэдэг нь тодорхой. Эртний монголчуудын тооны бэлгэдэлд нэг гэдэг санааг гаргахын тулд ертөнц дээр ганц байдаг зүйлийг нэрлэдэг байсныг эрдэмтэн Б.Батжаргалын судалгааны ажилд тэмдэглэсэн байдаг. Нар, сар хэмээн дуудаж нэг буюу ганцыг илэрхийлнэ хэмээсэн нь нүүдэлчдийн сэтгэлгээний хувьд байгаль дэлхийтэйгээ хэчнээн нягт харилцаатай байсныг гэрчлэх бас нэгэн баримт нотолгоо аж. Цаашлаад хаан, тэнгэр язгуурын илэрхийлэл юм байна. Нэршлийн хувьд, сарыг л гэхэд монголчууд 50 янзаар нэрлэж байв. Үүн дотор Гөрөөсөн билэгт хэмээх нэр байгаа нь сарны шүтлэг, язгуур чанарын тухай ойлголт маш эртний уламжлалтайг харуулж байгааг судлаач маань олзуурхан ярьж байна.
Түүний ажигласнаар, эртний нүүдэлчдийн дүрслэх урлагт нэг төрлийн амьтдын эрэгчин ба эмэгчин дүрийг гадаад дүр төрхөөр нь маш чадмаг дүрсэлсэн байх агаад энэ нь уг амьтны дотоод сүнслэг чанартай холбоотой юм. "Ганц эвэрт гөрөөс”-ийн эргэн тойронд галын хээ хүрээлүүлэн дүрсэлсэн нь амьд язгуурыг илэрхийлэхээс гадна татах чанартай холбоотой байна. Гөрөөс болоод янгирын чээж, бөгсөнд далавч, өд сөд дүрсэлсэн нь газрын бус тэнгэрийн амьтан гэдэг санааг гаргахын сацуу мөнөөх онгод тэнгэрийн үзэл санаа давхар илэрчээ. Энэ үүднээс үзвэл, чулуун зэвсгийн үеэс эхэлсэн дан дүрслэлийн хэв маяг нь хүрэл зэвсгийн үед төгөлдөржин, Хүн улсын үед дүрслэл, бэлгэдэл санааг маш олон мөн чанартай холбосноор амьтны загварт урлагийн гоц илэрхийлэл, төрийн сүлд тэмдэг болж, нэн эртнээс уламжлан ирсэн эрдэм мэдлэгийн цогц бүтээл болжээ хэмээн дурдлаа. Зөвхөн нэг булш ухахад л ийм их мэдээлэл олдсон юм чинь, эх орон, газар шороонд минь өөр ямар их гайхамшигт олдворууд нуугдаж байгаа бол гэх бодол эрхгүй төрнө. Гэвч олдворуудын бүтцийн гүнд нэвтэрч, олон жил судалж, тайлбар хийдэг хүмүүс манайд цөөн. Тиймээс бид зураач, судлаач Б.Хишигсүрэнгийн судалгааны ажлыг уншигчдадаа онцлон хүргэж байгаа билээ.
Нийтлэлийг: З.Ариунболор
Засгийн газрын гишүүд дан дээлтэй байх нь зөв үү?
