Монголчууд сайхан бүсгүйг ятгын эгшиг, шанзны чавхдастай зүйрлэж ирсэн ард түмэн. Тийм ч учраас Монголоос гаралтай шанаган хуур, морин хуур, шанз, ятга, хуучир, цуур зэрэг хөгжмийн зэмсэгийн анх үүссэн домог түүх бүгд л үзэсгэлэнт бүсгүйчүүлтэй холбоотой байдаг. Бүхий олныг сэргээх уянгалаг хөгжим, бүсгүй хүний уяхан дуу хоёр ингэж хоршин нийлдэг нь цаанаа л нэг бахдалтай. Жишээ нь шанаган хуурын домог байна. Эрт цагт сайхан дуулдаг Нонжгой хэмээх бүсгүй байжээ. Тэднийх нэг нуурын ойролцоо амьдран суудаг байв гэнэ. Ойролцоох нууранд нь найман хун шувуу үргэлж хос хосоороо хөвдөг байж. Нонжгой бүсгүй өглөө бүр нууранд очиж нүүр гараа угаана. Гэтэл нэг өдөр бүсгүйн бие муудан доройтжээ.

Тэгээд маргааш өглөө нь нуурандаа очих замдаа нас нөхцсөн байна. Харин бүсгүйн нас барсан газар нөгөө найман хунгийн нэг нь эргэлдэж байгаад нисэн оджээ. Ингээд нөгөө хун хүүхний нас барсан газар гурван жил дараалан эргэлдэж байхыг хүүхний сэтгэлт залуу нь харсан юмсанж. Нэг өдөр бүсгүйн нас нөхцсөн яг тэр газар нөгөө хун үхсэн байсанд залуу гайхан бодлогошроод Нонжгой бүсгүйнхээ сайхан дуулдагийг мөнхжүүлэхийн тулд айргийнхаа хутгууранд чавхдас татаад хун толгойтой хуур хөгжим бүтээснээр "Шанаган хуур” хөгжим бий болжээ. Шанз буюу шудрага хөгжмийг Хятад, Солонгосоос гаралтай гэж үздэг ч эртний Монголын хөгжим болох нь нотлогдсон. Шудрага хөгжим бүр Өгөдэй хааны үеэс тоглогдсоор иржээ. Шанз нь хятад үг, шудрага нь цэвэр монгол үг бөгөөд Манж Чин улсын үед шудрага хөгжмийг хятадаар "Сан сянь” гэж нэрлээд, энэ нь сүүлдээ "Шанз” болж өөрчлөгдсөн байна "Шудрага” хэмээх нэрний тухайд гэвэл "Шууд-арга” буюу шуудхан аргалах, аргадах, нэг ёсондоо энэ нь аргын ухаанаар билэг ухаанд хөтлөх гэсэнтэй дүйх аж. 15-р зууны үед Тогоонтөмөр хааны ордонд хэрэглэж байсан хөгжмүүдээс шудрага хөгжим зонхилж байсан бөгөөд тухайн үеийн Перс сурвалж бичигт "Шидургуй” нэрээр тэмдэглэн үлдээжээ.

Шудрага буюу шанз хөгжмийг гоо үзэсгэлэнт бүсгүй хүнтэй зүйрлэсэн хэлц үг олон байдаг. Жишээ нь шинэ Монголын анхны шанзчин Дашдулам гуай "Шанз хөгжмийг суудлаас нь эхлээд бодоод үз. Цээж төвгөр, нуруу хотгор, эрүүгээ хүртэл цэх байлгаж тоглодог гэхээр ямар их донжтой харагдана гээч. Эмэгтэй хүний гоо үзэсгэлэнгийн цогц гэсэн үг. Хөгжмийн дуугаралт, донж маяг нь хүртэл зохицсон уран яруу хөгжим шүү” гэж шавь нартаа хэлдэг байж. Түүнчлэн шанз хөгжмийг бүсгүй хүнтэй зүйрлэж "Амраг шанзны аялгуу” гэж бичээгүй яруу найрагч тун ховор. Яруу найрагч О.Дашбалбар агсан 1988 онд "Шанзны эгшиг” хэмээх 38 бадаг шүлэг туурвиж байлаа. Жишээ нь,

"Саран цартай шанзнаас нь салхи гарахыг үзээд
Сайн хүний үрийг санаж явах болсон юм
Дугуй цартай шанзнаас нь дуу гарахыг үзээд
Дурлам хөөрхөн түүнийг дурсаж суудаг болсон юм
Хавцал хадны ёроолоос хүйтэн булаг оргилно
Хатуу ширүүнийг туулаад хүүтэйгээ хоёулаа жаргана
Аргилхан шанзны эгшиг өөр өөр л байдаг ч
Анимаагаа гэсэн хайр гав ганц л билээ…
Тогоруун цуваа зэллэсээр тойрмын дээгүүр эргэлдэнэ
Томоогүй олон багачуудаас Анимаагаа л гэнэм
Шаргал талын цэцэгс нь бие биедээ эрхэлнэ
Шанзны бүлээн аялгуу нь нэг нэгэндээ уусна” гэх мэт. Хөгжмийн эгшигийн намуун дөлгөөн, уужуу тайван, уянгалаг найланхай аялгуу бол хүний сэтгэлийг уяраахаас гадна байгалийг ч уяраана гэсэн санааг "Шанзны бүлээн аялгуу”-гаар илэрхийлсэн байх аж. Өнөөгийн манай зарим хамтлаг, дуучид асар баялаг дуугаралттай шанз хөгжмийн ид шидийг мэдрэх болсоноор ардын дууны хөгжмийг орчин үеийн хэмнэлтэй хослуулан тоглодог "Glissando” хамтлаг, язгуур урлагийн "Шанз-3” хамтлаг үүсэн байгуулагдаж, улмаар "Хөгжим бол хүн төрөлхтөний сэтгэлийг үггүйгээр илэрхийлэх хамгийн агуу хэл юм” гэдгийг дэлхий дахинд мэдрүүлж өгөх үүд хаалгыг нээгээд байгаа билээ. "Шанз-3” хамтлагийн ахлагч энэхүү хөгжмийнхөө тухай өгүүлэхдээ "Шанз бол уян налархай, уянгалаг эгшигтэй, төсөөлвөл яг л аальгүй хэрнээ эрхэмсэг бүсгүй шиг хөгжим. Тоглоод суухад аялгуунаас нь өөр юу ч орж ирдэггүй. Хүний сэтгэлийг тэгж гүн эзэмдэж чаддаг хөгжим” гэж онцолсон. Төгөлдөр яруу сайхан дуу, төгс уянгат хөгжмийн аль аль нь хүмүүний оюун сэтгэлгээг хөглөж байдаг шидтэн.

Монголын үндэсний чавхдаст хөгжмийн нэгэн төрөл зүйл болох хуучир хөгжим нь ардын дуу, ерөөл магтаал, үлгэр тууль хайлахад бусад хөгжмөөс илүү нийцлэлтэйгээс гадна ардын болон зохиолын ямар ч бүтээлийг гоцлох, хамсран тоглох боломжтой. Тус хөгжмийн анх үүссэн домог түүх нь мөн л нэгэн үзэсгэлэнт бүсгүйтэй холбогддог. Эр нөхөр нь аян дайнд явах гээд энхрий янаг нь түүнийг үлдээх гээд "Хууч ярь” гэж ятгасаар байгаад эцэст нь өөрөө "Хуучир” хөгжим болж уянгалсан гэх домогтой. Хөгжим судлаач Г.Бадрах хуучир хөгжмийг анх "Хи” аймгийн хүн үйлдсэн гэж тодорхойлжээ. "Хи” гэдэг нь эртний дорнод Монголын Кидан улсын нэг аймаг байж. Хуучир хөгжим нь олон янзын нэртэй. Төв халхад "Хуур хийл” гэж нэрлэгдэж байгаад хожим хуучир гэж нэрлэгдэх болжээ. Хотгойд, Дархад зэрэг умард зүгийн монголчууд "Хялгасан хуур”, "Бисанз” гэж нэрлэдэг бол Дорнод Монголын үзэмчин, баргууд "Аралт хуур”, "Жастуу хуур” гэх жишээтэй. Өмнөд Монголын сөнөдүүд "Дөрвөн чихтэй хуур” гэдэг бол халимагууд "Бийваа” гэж нэрлэнэ. Аливаа улс орны ёс заншил, ахуй соёл, урлагийн үүсэл хөгжлийг албан ёсоор баталж, дархалж өгдөг байгууллага бол ЮНЕСКО. Манай улсын үндэсний урлаг түүхийн илэрхийлэл болсон хөөмий, бие биелгээ, монгол тууль, хадны сүг зураг зэрэг олон өв соёл ЮНЕСКО-д бүртгэгдсэн байдаг ч Монголоос гаралтай гэх хөгжмийн зэмсэгүүдээ тэр бүр бүртгүүлж байсангүй. Харин монголчуудын эртний өвөг хөгжмийн зэмсэгийн нэг болох цуур хөгжмийг 2009 онд ЮНЕСКО-д бүртгүүлжээ. Цуур нь гурван нүхтэй, уртааш барьж үлээдэг, модон үлээвэр хөгжмийн зэмсэг бөгөөд хийц нь тун энгийн, ёстой л нүүдэлчин, малчин, анчин монголчуудын үүсгэн бүтээсэн өвөрмөц бүтээл юм. Цуур хөгжим нь байгаль дэлхийн чимээ, усны хоржигноон, ан амьтдын дүр байдлын эгшиглэгээг орчин цагийн хөгжмийн ямар ч зэмсэгээс дутахааргүй илэрхийлдэгээрээ онцлогтой. Уг хөгжим нь Хүннүгийн үеэс үүдэлтэй бөгөөд домог түүх нь хааны нэгэн үзэсгэлэнт гүнжтэй холбогддог. Жишээ нь Хүннүгийн хааны хатан болж Монгол нутагт олон жил аж төрсөн Хан улсын Цай Вэнь Жи гүнжийн модон цуурын магтаал 18 бадаг шүлэг түүхэнд тэмдэглэгдэн үлджээ.
Морин хуурийн домогт баруун аймгийн үзэсгэлэнт бүсгүй Гүнжид гэж гардаг.

Эрт урьд цагт Монголын зүүн хязгаар нутгийн адуучин хүү Намжил цэргийн албанд мордож баруун нутгийг хамгаалан суужээ. Түүний уянгат сайхан хоолойгоороо яруу эгшиглэнт дуу дуулахад тэр нутгийн морьтой хүн бууж сонсдог, явган хүн сууж сонсдог байж. Олон түмэн ардууд сайхан эр Намжилыг гайхан биширч магтан сайшаахдаа хөхөө шувууны дуутай ижилсүүлэн "Хөхөө Намжил” гэж нэрлэх болжээ. "Хөхөө” Намжил баруун хязгаарт олон жил алба хаахдаа нутгийн ноёны Гүнжид хэмээх нэгэн сайхан бүсгүйтэй янаглан амраглах болжээ. Төдөлгүй "Хөхөө” Намжилын алба хаах хугацаа дуусч нутаг орондоо буцах болоход амраг хайртай бүсгүй нь нууц далавчтай "Жонон хар” хэмээх нисдэг морь өгөөд "Энэ мориор газар товчлон ирж надтай уулзаж байгаарай” гэж захижээ. Намжил нутагтаа ирээд хуучин хэвээрээ адуу малаа өсгөн аав ээжээ асран суух болсон ч шөнөдөө гэр орондоо хонолгүй алга болчихдог болж. "Хөхөө” Намжилынхтай ойролцоо нэгэн баяных байх бөгөөд эднийд эгэл олныг үймүүлдэг, эвтэй хоёрыг бусниулдаг сүрхий ховч хүүхэн байдаг байж. Мань хүүхэн "Хөхөө” Намжилыг сэм ажиглан "Моринд нь ямар нэгэн нууц байна” гэж хянасаар, эцэст нь "Жонон хар” морины эгэл бишийг мэдчихжээ. Нэг өглөө ховч хүүхэн "Хөхөө” Намжилын уяан дээр сэм очвол сайхан жонон хар морь хэнхдэг цээжээ хөндөлсүүлээд хөлстэй биеэ шилгээн газар цавчлан байж хоёр суганаасаа ид шидийн хүчтэй жигүүрээ дэрвэлзүүлж байх нь тэр.

Тиймээс хүүхэн гэртээ гүйн орж үйлнийхээ хайчийг авч ирээд жонон хар морины жигүүрийг тас хайчилж орхижээ. "Хөхөө” Намжил сайн мориноосоо салсандаа ихэд гашуудаж жонон хар мориныхоо урт сайхан дэл, сүүлийг хайчлан авч, нимгэн газрын арьснаас нь өвчин авч шир болгож хөндий цар хийгээд орой дээр нь мориныхоо толгойг сийлэн мөнхөлжээ. Тэгээд хялгасан утсаа хоёр эгнээ болгон зүүж, нарийн бургаас модны хоёр үзүүрийг хялгасан утсаар холбон нааш цааш хөрөөдөх хөвч хийсэн байна. Хөвчөө нарсан модны давирхайгаар тослоход гарах дууны өнгө нь яруу болоод олон янз болохыг мэдэв. Ийнхүү утастай хуурыг анх зохиогоод хайрт амраг Гүнжидийнхээ уран яруу дуу хоолойг оруулан молор эрдэнэ морин хуурыг анх үүсгэсэн домогтой.
Монголчууд олон зууны өмнөөс ятга хөгжмийг төрийн ёслолын гол хөгжим болгож, "Ятга хөгжим ялдамхан бүсгүй байсан гэнэ билээ” гэх домог хэлэлцэж яруу эгшигт нь уяран саатаж иржээ. Үнэхээр ч ятга хөгжим нь ялдамхан бүсгүй байсан мэт. Ятгах, уяраах гэсэн үгнээс гаралтай болохыг судлаачид тогтоосон байдаг. Жишээ нь нэгэн ялдамхан, ухаалаг бүсгүй эр нөхрөө дайлаар явах гээд байхад нь битгий яв гэж өвдгийг нь дэрлэн сууж "ятга”-саар байгаад өвдөгөн дээр тавьж тоглодог уярам сайхан хөгжим болж хувирсан гэх домогтой. Үүнээс сэдэвлэж "Ятга чи ялдам нэгэн бүсгүй байсан юмуу” гэдэг дүү төрсөн түүхтэй.

"Ятга чи ялдам нэгэн бүсгүй байсан юмуу
Эр нөхөр чинь дайнд явах гээд
Ирт мэсээ хурцлан агсахад
Өвдөг сөхрөн гуйж дуулан
Өвөр дээр нь ятга болон хувилсан гэв үү?
Ятга чи яруухан дууч бүсгүй байсан юмуу” гэдэг дуу наяад оны үед эгшиглэж байлаа. Өнөө цагийн найрагч А.Байгальмаа,
"Явлаа гэж чанга чанга битгий хэлээрэй
Ятгын утас тасраад байх юмаа
Явлаа гэж олон битгий хэлээрэй
Яруухан урсгал татраад байх юмаа” гэж шүлэглэсэн.
"Уянгын хорвоод ятга наадах, уйтгар үргээх хайрын шувуу, уулзая гэхээр дэргэд буудаггүй, учир битүүлэг домгийн шувуу” гэсэн дуу бас бий. Түүнчлэн,
"Яруу тунгалаг айзмаар баян
Ятга хөгжмийн аялгуу дуурсана
Янаг хоёрыг урин дуудсан
Яргуй цэцэг хавартаа сайхан” хэмээх аялгуу сайтай дууг сонсоход ятга хөгжим, ялдамхан бүсгүй хоёр аяндаа тодроод ирдэг билээ. Ятга хөгжим эгшиглэсэн газар энх амар амгалан, элэг бүтэн заяаг ямагт дуудаж байдаг юмсанж. Ятга хэмээх энэхүү эртний хөгжмийн зэмсэг Төв Азийн нутгаас, тэр дундаа манай Жаргалант хайрханы булшнаас олдож, саяханаас "Алтайн ятга” гэж дуурсагдаж эхлээд байгаа бөгөөд үүнийг манай Соёлын өвийн газар бүртгэж аваад хосгүй үнэт зүйлээр зэрэглэл тогтоогоод байгаа билээ. Одоо харин ятга хөгжмийг Монголоос үүсэлтэй гэдгийг олон улсад хүлээн зөвшөөрүүлэх л үлдээд байна. Бидний өвөг хүннүчүүд ятга хөгжмөөр нааддаг байсан тухай түүхийн сурвалжид дурдсан байдаг. Мөн "Жангар” туульд "Ерэн нэгэн чавхдастай, өндөр мөнгөн хуураа аваад татахул, хулсан дунд өндөглөсөн хунгийн дуу гаргаад, нууран дунд өндөглөсөн нугасны дуу гаргаад арван хоёр аясаар жингэнэн одов” гэж өгүүлсэн байдаг.

Ялдамхан дуу хоолой, янагхан царай нь ятга хөгжимдөө уусах адил домог болж үлдсэн нэгэн бүсгүй бий. Алдарт жүжигчин Дашдэлэг, ахмад хөгжимчин Лянхуа, гавъяат хөгжимчин Ишдулам, Богдын хүрээний уугуул Батнасан, ахмад холбоочин Лхамжав нарын хүмүүс "Гандан уулын цэцэг” дууны гарал үүслийг жинхэнэ зохиолчоор нь яриулж, тэмдэглэж авсан сайхан дурсамж байдаг. Энэхүү дуу нь 19-р зууны сүүлчээр Да хүрээнд зохиогдсон бөгөөд уг дууны эзэн Гандан-Уул хэмээх ятгачин эмэгтэй 1940-өөд оныг хүртэл Улаанбаатарт амьдарч байсан байна. Өнөөгийн хүмүүс Гандан-Уул гэж дуулахаар Гандан хэмээх уулын тухай дуулж байна гэж ойлгодог. Гэтэл энэ нь уул биш бөгөөд Гандан-Уул хэмээх сайхан бүсгүйн нэр юм. Богд уулын Зайсангийн аманд буюу одоогийн Хөдөө аж ахуйн дээд сургууль хавьцаа дээхэн үед Нархажидын сүм гэж байсан бөгөөд уг сүм их хэлмэгдүүлэлтийн жилүүдэд нураагдаж шатаагдалгүй тэссээр байгаад 1939 онд арга буюу нураагдахад хүрсэн байна.

Гандан-Уул бүсгүй 1900-гаад оны үед энэхүү сүмийн хөгжимчин байжээ. Тэрбээр Богд уулнаас өнгө бүрийн сайхан цэцгийг үндэс шороотой нь авчирч сүмийнхээ үүдэнд суулгаад өдөр болгон усалж торддог байж. Тухайн үед нэг ганган залуу Гандан-Уулд сэтгэлтэй болж, улмаар цэцгийг нь хамт усалж, хажуугийнх нь сандал дээр түүнтэй бүрий болтол янаг хайрын үг шивнэлдэн суудаг болж. Хэдэн сарын дараа Гандан-Уул бүсгүй хөл хүнд болсон бөгөөд энэ тухайгаа хайртай залуудаа хэлтэл цаадах нь шууд нүүр буруулжээ. Зөвхөн цэнгэл жаргалыг л эрхэмлэдэг байсан хөнгөмсөг залуугийн тар нь ийнхүү танигдаж, хүүхэд шуухад тэжээж өсгөнө гэхээс үстэй толгой нь өрвөсхийж, үзэсгэлэнт амрагаа юман чинээ тоолгой хаяж одсон байгаа юм. Гандан-Уул бүсгүй хүүхдээ төрүүлж чадахгүй олон хоног өвдөж зовсоны эцэст Зүүн хүрээний Дүйнхорын аймгийн Лувсанцэрэн хэмээх ламыг залж элдэв янзын арга чарга хийлгэсэнээр арай ядан амаржсан байна. Энэ цагаас хойш Лувсанцэрэн лам Гандан-Уул хоёрыг янаг амрагийн холбоотой болсон гэх яриа Да хүрээ хавиар тархжээ. Гандан-Уулыг амаржих хугацаанд цэцгийг нь усалж арчлах хүнгүй, бас бороо орохгүй гандуу байсан тул хамаг цэцэг нь гандаж, улмаар хайртай залуу нь сураггүй болсон тул бүсгүйн сэтгэлд "Гандан-Уулын цэцэг” дууны үг бадаг бадгаар бүрэлдэж эхэлжээ. Жишээ нь,

"Гандан уулын маань цэцгийг
Гандана ч гэж ай ай санасангүй дээ хө
Ганихарсан хоёр сэтгэлийг
Гажина ч гэж ай ай санасангүй дээ хө
Уулын маань ягаан цэцгийг
Унана ч гэж ай ай санасангүй дээ хө
Учирсан хоёр сэтгэлийг
Уйдна ч гэж ай ай санасангүй дээ хө” гэсэн эхний хоёр бадаг зохиогджээ. Гандан-Уул аялгуу дууны мэдрэмжтэй, авъяаслаг ятгачин байсан болохоор аяыг нь ч бас тун ядах юмгүй зохиосон байна. Хойтон жилийн нь хавар цас хайлж дулаарч байх үед нэмж хоёр бадаг зохиогджээ.
"Цастай уулын цас нь
Цагаа болохоор хайлна даа
Чамайгаа орхихыг мэдсэн бол
Чавганц болох минь ч яалаа даа
Хөл хүндтэй болохоор минь
Хөндийрөх сэтгэл төрөө юу
Хүүгээ үзэхээр ирэхгүйд чинь
Хөгшин болоосой ч гэж санагдана” гээд л төрөлхийн авъяастай Гандан-Уул бүсгүй тэр дор нь зохиож дуулсан гэдэг. Нархажидын сүмд Гандан-Уултай хөгжимчинөөр хамт ажиллаж байсан Лянхуа, мөн сүмийн цагийн хурлуудаар очиж хөгжим тоглодог байсан Дашдулам гуай нар хожим дээрхи дууны домгийг хүүрнэхдээ "Гандан-Уул нь үс гэзэг, бие нуруу тэгш, царайлаг сайхан хүүхэн байсан. Бид нэг үеийн хүмүүс. Тэр дуу зохиож дуулахаас гадна ямар ч хөгжмиийг сайхан тоглодог байлаа. Гандан-Уул нь гучаад оны сүүлчээс эх орны дайны дараахь жилүүдийг хүртэл Гандангийн дэнжид гэр, хашаатай амьдарч байсан. Дүйнхорын аймгийн Лувсанжамц лам 1938 онд баригдаад сураггүй болж, түүний хашаа байшинд Гандан-Уул амьдралынхаа сүүлчийн жилүүдийг өнгөрүүлсэн” гэж хуучилдаг байж. Мөн дээхэн үед Ганданд ном хурдаг байсан Гончигдорж хэмээх лам "Би Гандан-Уултай сайн танил, бид нэг гудамжинд ойрхон байсан. Гандан-Уул нь 1940-өөд оны үед 70 гаруй настай ганган маягийн авгай байлаа. Залуудаа "Гандан-Уулын цэцэг” гэдэг сайхан дуутай сайхан хүүхэн явсан.

Хүү Түвдэн нь тэр үед 50 орчим насны том биетэй лам хүн байлаа. Түвдэн 1970 он гартал Гандангийн дэнжид байх ээжийнхээ хашаанд амьдарч байсан” гэж дурссан байх юм.
Эртний сударт ятгыг бурханы хөгжим, тэнгэрийн хөгжим гэж онцолсон байдаг бөгөөд нэгэнт бурханы хөгжим болохоор сэтгэл зүрхээ ариун байлгаж, ямарваа нэгэн гуниг гансралгүйгээр амилуулах ёстой гэсэн сургаальтай. Тийм бөгөөс өнөө цагийн авъяаслаг ятгачин Б.Жаргалмаа хэмээх бүсгүй "Ятга хөгжмийг гундуу сэтгэлээр амилуулж болохгүй, яагаад гэвэл бурханы хөгжим” гэж онцолж байсан удаатай. Монголын шинэ цагийн ятгын урлаг өдгөө дэлхийд данслагдахын сацуу авъяаслаг ятгачин бүсгүй О.Мөнхтогтох Франц дахь ЮНЕСКО-гийн байр, Нью-Йорк дахь НҮБ-ын их танхимд хос ятгаар яруу эгшигийн шинэ дуугаралт, шинэ мэдрэмж, шинэ өнгө төрх бүхий монгол аялгуу эгшиглүүлсэн нь нийт ятгачдын төдийгүй монголчуудын бахархал болсон билээ. Мянган жилээр тоологдох буурал түүхтэй ятга хөгжмийн шинэ цагийн түүх ийнхүү эхэлж байна.

ЗОХИОЛЧ, СЭТГҮҮЛЧ Б.ОЙДОВ