"ШИЛДГИЙН шилдэг СУРАГЧ”

Гаднынхан Монголыг "Барууньг либерал бодлогын шилдэг сурагч” хэмээн егөөддөг тухай энэхүү цувралын эхний нийтлэлд бичсэн. Бид либерал эдийн засагчдын хэлсэн бүхнийг ёсчлон биелүүлж ирлээ. "Будаач будаач гэхээр сахлаа будав” гэдэг шиг хэтэрхий их хичээсэн байж ч мэднэ. "Чөлөөт худалдаа, бага татвар, бага зохицуулалт” гэх либерализмын гурван "алтан” дүрмийг Монгол шиг 100 хувь хэрэгжүүлсэн улс цөөхөн учраас "шилдгийн шилдэг сурагч” гэсэн ч болох биз ээ.

Тухайлбал, 2007 оноос Монгол Улс олон оронд хэрэгжүүлж буй орлогын шатлалаар татвар ногдуулах бодлогоос татгалзаж, "гурван аравт”-ьтн системд шилжсэнээр дэлхийн хамгийн бага татвартай орнуудын нэг болсон. Ингэснээр баян, хоосон ялгаагүй, татварын өмнө "тэгш эрхтэй” болсон юм. Өнөөдөр сарын 10 сая төгрөгийн цалинтай уул уурхайн компанийн гүйцэтгэх захирал, 500 мянган төгрөгийн цалинтай цэвэрлэгчийн аль аль нь орлогынхоо яг 10 хувийг өгч буй. Тэгээд хэн ч үүнийг шудрага бус гэж үздэггүй нь гайхалтай. Гэтэл либерализмын үзэл бий болгосон АНУ-д орлого багатай хүмүүс 17 хувийн татвар өгч байхад баячууд нь 30 хувийг төлж байна. Харин Их Британийн хувьд энэ үзүүлэлт 20 хувьтай байхад баячууд 40 хувийн татвар төлж байгаа юм. Энд зөвхөн хувь хүний орлогын татварыг харьцуулсан болно). Ер нь нийгмийн чинээлэг давхаргад өндөр татвар ногдуулах нь байдаг л үзэгдэл. Ялангуяа хөгжингүй орнууд ийм бодлого хэрэгжүүлдэг учраас төсвийн орлого нь их, төр нь том байдаг. Харин Монголд авах ёстой татвараа авахгүй байгаа учраас л өнөөдөр бид "төсвийн орлого тасарлаа, төрийн сан улайслаа” гэж яриад байгаа хэрэг.

2007 оноос татварын ачааллыг багасгасан болохоор л татвар төлөх хүмүүсийн тоо нэмэгдэж, улмаар төсвийн орлого тэлсэн гэж албаны хүмүүс, бас либерал эдийн засагчид тайлбарлах дуртай. Гэхдээ энэхүү шинэтгэл нь яг Монгол Улсын ДНБ-ий хэмжээ огцом өсөж эхлэхтэй давхацсаныг хэн ч ярьдаггүй. Чухам 2007 оноос л дэлхийн зах зээл дэх зэс, алтны үнэ нэмэгдэж, монголчуудын цалин, орлого дээшлэх болсон шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл, сүүлийн жилүүдэд тагварын орлого нэмэгдэхэд бага татварын бодлогоос гадна эдийн засгийн мөчлөг нөлөөлжээ гэж дүгнэж болохоор байна.

Чөлөөт зах зээлд шилжиж байгаа нь энэ гээд олон улс баячуудын татварыг бууруулах бодлого хэрэгжүүлж байсныг Ха Жу Чан бичжээ. Тэдний нэг нь яах аргагүй Монгол Улс юм. Тухайлбал, Хувь хүний орчогын албан татварын тухай хуульд ногдол ашгийн орлого, хүүгийн орлогод 2013 оны нэгдүгээр сарын 1 хүртэл тагвар ногдуулахгүй байхаар заасан байв. Энэ нь манай улс дахь хөрөнгийн ихэнхийг атгаж суугаа чинээлэг хүмүүсийг хамгаалах бодлого байжээ. Төрийн өмчийг хувьчлах үеэр завшиж үлдсэн цөөн хүн Монголын хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй ихэнх компанийн хувьцааны дийлэнхийг эзэмших болсныг бид мэднэ. Арилжааны банкууд дахь нийт хадгаламжийн 90 хувь нь мөн л цөөн хүний гарт төвлөрсөн нь хэдэн жилийн өмнө илэрч байв.

Өөрөөр хэлбэл чөлөөт зах зээлд шилжих нэрээр Монголын баялагийг хувааж авсан хүмүүсийг татварын бодлогоор хүртэл дэмжиж байна. 

ЧИНЭЭЛЭГ ХҮМҮҮСИЙГ АД ҮЗЭХҮЙ

‘Wealth X” судалгааны байгууллага, "UBS” банкнаас гаргасан "Баячуудын бүртгэл-2014” тайланд Монголоос анх удаагаа ам.долларын тэрбумтан нэг биш, бүр хоёр тодорсныг өнгөрсөн оны сүүлчээр мэдээлж байлаа. Үүний зэрэгцээ, Монгольга хэт чинээлэг хүн (100 сая ам.доллараас дээш хөрөнгөтэй хүн)-ий тоо 45 болж өссөнийг, мөн баячуудын тооны өсөлтөөр манай улс дэлхийд толгой цохиж явааг бид "Knight Frank”-ийн "Чинээлэг байдлын үзүүлэлт-2014”-өөс мэдэж авсан. Гэтэл энэхүү мэдээллийг монголчууд тийм ч таатай хүлээж аваагүйг Та санаж байгаа байх. Баячууд улам баяжихын хэрээр нийгэм хөгждөг талаарх "халин асгарах” онол худлаа гэдгийг Монголын нийгэм хэдийнээ ойлгосон ажээ.

 2011 онд манай ДНБ-ий өсөлт 17 хувиас давж, дэлхийг алмайруулсан. Сүүлийн таван жилийн дотор эдийн засаг маань бараг гурав дахин тэлсэн байтал ядуурлын түвшин ч олигтой буурч өгсөнгүй. Гурван монгол хүний нэг нь ядуу амьдарсан хэвээр байна. Либерализмын энэ эринд эдийн засгийн өсөлтийг зөвхөн баячууд л хувааж авдаг тухай Нобелийн шагналт эдийн засагч Жозеф Стиглиц хэлсэн нь Монголд ч хэрэгжжээ. Харин одоо бид энэхүү гаж тогтолцоог хэрхэн засаж, залруулах тухай бодох цаг ирж. Бага татвараар баячуудыг дэмжих замаар олон жил явлаа. Эцэст нь, хэн ч аз жаргалтай болсонгүй. "Дэлхийн аз жаргалын тайлан- 2015”-аас үзэхэд, Монгол Улс 158 орноос 100 дугаарт эрэмбэлэгдсэн байна. Энэхүү жагсаалтыг Швейцарь тэргүүлсэн бол Исланд удаалж, Дани гуравдугаарт жагсжээ. Орлогын тэгш бус байдал харьцангуй бага, нийгмийн халамж, үйлчилгээ сайтай Скандинавын орнууд "аз жаргалын жагсаалт”-ыг тэргүүлдэгт гайхах зүйлгүй. Эдгээр оронд татварын хэмжээ ч өндөр байдаг билээ.